Putindən Stalin olarmı?

Şəxsiyyət kultu: köhnə ssenari, yoxsa yeni dövr?

1956-cı ilin fevralında Nikita Xruşşov Sovet Kommunist Partiyasının XX qurultayında qapalı iclasda çıxış edərək Stalini “şəxsiyyət kultu” yaratmaqda, partiya prinsiplərini təhrif etməkdə ittiham edib. Bu “Gizli məruzə” sovet tarixinin ən kəskin özünütənqid sənədlərindən biri oldu və bütün dünyada “kult” termininin siyasi lüğətə həmişəlik daxil olmasına səbəb oldu. Yetmiş il sonra, müharibə içindəki Rusiyada oxşar bir suala yenidən qayıdırıq: Vladimir Putinin ətrafında formalaşan dövlət-mərkəzli lider obrazı, tarixin rəsmi təfsirinin idarə olunması və müxalifətə tolerantlığın sıfıra enməsi - bütün bunlar bizi “Putindən Stalin olarmı?” sualına aparır.

Bu sual artıq illərdir səslənən adi bir müqayisə deyil. Əslində, müasir Rusiyanın necə idarə olunduğunu anlamaq üçün vacib suallardan biridir. Ancaq tarixdə müqayisələr apararkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çünki ilk baxışda görünən oxşarlıqlardan daha çox, fərqlər bizə vəziyyəti izah edir. Bu yazıda əvvəlcə Stalinin şəxsiyyət kultunun necə qurulduğunu və hansı miqyasda repressiyaya əsaslandığını xatırladacaq, sonra Putin rejimində bu modelin hansı elementlərinin canlandığını, hansı elementlərin isə fundamental şəkildə fərqləndiyini araşdıracaq, nəhayət hər iki sistemin institusional zəifliyini - varislik məsələsini - müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirəcəyik.

Stalin kultu necə yarandı?

Stalinin şəxsiyyət kultu bir gündə yaranmadı. Tarixçi Archie Brown onun başlanğıc nöqtəsi kimi Stalinin 50 yaşı tamam olan 1929-cu il dekabrın 21-ni göstərir. Həmin tarixdən sonra sovet təbliğatı Stalini hər şeyi bilən, səhv etməyən bir lider kimi təqdim etməyə başladı. Tədqiqatçı Jan Plamper arxiv materialları əsasında sübut edir ki, kult 1920-ci illərin sonunda dövlət tərəfindən idarə olunan, rəssamları, partiya himayədarlarını və Stalinin özünü əhatə edən sistemli bir layihə kimi formalaşıb və əvvəlcə legitimlik üçün Lenin kultuna istinad edib.

Bu sistem dörd əsas istiqamət üzərində qurulmuşdu. Birincisi, medianın tam dövlət nəzarətinə keçməsi - bütün qəzetlər, jurnallar və nəşriyyatlar Stalini tənqid edə biləcək heç bir məzmuna yol vermirdi. İkincisi, vizual təbliğat - plakatlar, heykəllər, filmlər və hətta uşaq nəğmələri Stalini “xalqların atası” kimi təqdim edirdi. 1935-ci ildən etibarən “Əziz Stalin yoldaşa xoşbəxt uşaqlığımız üçün təşəkkür edirik” sözləri məktəblərin və uşaq evlərinin qapılarında yer alırdı. Üçüncüsü, tarixin sistemli təhrifi - 1938-ci ildə nəşr olunan “Ümumittifaq Kommunist Partiyasının tarixi” adlı rəsmi dərslik Stalinin inqilabdaki rolunu həddən artıq şişirdir, Trotski kimi rəqiblərin adlarını isə tarixdən tamamilə silirdi. Dördüncüsü, mütləq sədaqət testi - 1930-cu illərin sonunda ictimai toplantılarda Stalinin adı çəkiləndə ayağa qalxmaq adi bir vərdişə çevrilmişdi.

Amma bütün bu təbliğatın arxasında tamam başqa bir reallıq gizlənirdi. 1991-ci ildən sonra açılan sovet arxivləri, əvvəlki 20 milyonluq qurban təxminlərindən fərqli olaraq, daha dəqiq rəqəmlər təqdim etdi. 1921–1953-cü illər arasında rəsmi qeydlərə görə 799.455 nəfər güllələnib, Qulaq sistemində 1,5–1,7 milyon nəfər həlak olub, məcburi köçürmələr zamanı isə əlavə yüz minlərlə insan ölüb. 1937–1938-ci illərdəki “Böyük Terror” dövründə ən mötədil qiymətləndirmələrə görə azı 700.000 nəfər edam edilib, bəzi tarixçilər bu rəqəmin iki dəfəyə qədər yüksək ola biləcəyini iddia edir. Tarixçi Robert Konkvest isə bütün represiya formalarını (aclıq, sürgün, həbsxana ölümləri daxil olmaqla) hesaba alaraq ən azı 15 milyon insanın həlak olduğunu yazır. Rəqəmlərdəki fərq tarixi mübahisəyə açıq olsa da, bir fakt heç bir tarixçi tərəfindən şübhə altına alınmır. Bu, insan tarixinin ən sistemli dövlət terroru nümunələrindən biri idi və kult məhz bu terrorun ört-basdır edilməsi və legitimləşdirilməsi üçün lazım idi.

Putin hakimiyyətində Stalin dövrünü xatırladan məqamlar

Tarix yenidən dövlətin nəzarətindədir

Putin hakimiyyətə gəldiyi 2000-ci ildən bəri Rusiyada tarixin rəsmi şərhinin yenidən dövlətin əlinə keçməsi müşahidə olunur. Tədqiqatçılar bunu “re-Stalinizasiya” adlandırır. Məktəb dərslikləri, universitet kursları, filmlər və hərbi təbliğat vasitəsilə Stalinin “Böyük Vətən müharibəsi”ndəki rolu önə çəkilir, onun repressiyaları isə arxa plana keçirilir və ya böyük məqsədlərlə əsaslandırılır. Bu siyasət təsadüfi atılmış addım deyildi. 2019-cu ildə keçirilmiş bir sorğuya görə, rusların təxminən 70 faizi Stalinin tarixi rolunu müsbət qiymətləndirib, sorğu iştirakçılarının demək olar ki, yarısı onun cinayətlərinin “böyük nəticələrlə” haqlandığını düşünüb.

Lider obrazının böyüdülməsi

Putinin ətrafında formalaşan obraz - idman zalında, ovda, at belində fotolanan “güclü kişi” imici - Stalinin “xalqın atası” obrazının post-modern versiyası kimi şərh olunur. Akademik tədqiqatlar göstərir ki, bu kultun ən sıx forması ilk dəfə Putinin hakimiyyətə gəlişindən cəmi bir-iki il sonra, hələ 2001-ci ildə müşahidə olunmağa başlamışdı. Kreml administrasiyasının əməkdaşı Vyaçeslav Volodinin “Putin var - Rusiya var, Putin yoxdur - Rusiya yoxdur” kimi tezisi, liderə sədaqəti vətənpərvərliyin yeganə ölçüsünə çevirən məntiqin ən açıq ifadəsidir. Bəzi siyasi analitiklər, məsələn London-əsaslı rusiyalı tədqiqatçı Vladimir Pastuxov, Putinin simasının müqəddəsləşdirilmə dərəcəsinin Stalin dövrünün idolatriyası ilə müqayisə oluna biləcəyini, hətta bunun dini xarakter daşıdığını iddia edir - baxmayaraq ki, bu tezis akademik dairələrdə yekdilliklə qəbul olunmur və bəzi tədqiqatçılar Putin fenomeninin daha çox post-modern istehlak mədəniyyətinin məhsulu olduğunu vurğulayır.

Müxalifətə təzyiq və hakimiyyətin əbədiləşdirilməsi

2020-ci ildə keçirilən referendumda təxminən 78 faiz səs konstitusiya dəyişikliklərini dəstəklədi. Bu dəyişikliklər arasında ən mühüm maddə Putinin əvvəlki prezidentlik müddətlərini “sıfırlayaraq” onun 2036-cı ilə qədər hakimiyyətdə qala bilməsinə hüquqi əsas yaratdı. Tənqidçilər bunu “ömürlük prezidentlik” adlandırdı. Müstəqil müşahidəçilər isə səsvermə zamanı kütləvi pozuntular qeydə aldıqlarını bildirdilər. Eyni zamanda, ölkənin ən nüfuzlu müxalifət lideri Aleksey Navalnı 2024-cü ilin fevralında, Arktika ərazisindəki cəza koloniyasında sirli şəraitdə həlak oldu. Dul həyatdaşı sonradan onun zəhərləndiyinə dair əlavə dəlillər təqdim etdiyini bildirdi. OVD-Info təşkilatının hesabatına görə, 2025-ci ildə siyasi məhkumların orta cəza müddəti 2021-ci illə müqayisədə altı ildən səkkiz ilə yüksəlib, “xarici agent” statusu almış şəxslərin sayı isə təkcə bir il ərzində 178 yeni fərd və 37 təşkilatla artıb.

Bəs Stalinlə Putinin fərqi nədir?

Amma bütün bunlara baxmayaraq, tarixçilərin əksəriyyəti xəbərdarlıq edir ki, “Putin - yeni Stalin” formulu real fərqləri gizlədə bilər. Bununla belə, iki dövr arasında nəzərə çarpan üç əsas fərq var.

Birincisi, ideoloji əsasın yoxluğu. Stalinin kultu marksist-leninist ideologiyanın çərçivəsində fəaliyyət göstərirdi. O, özünü Leninin “sadiq tələbəsi” və varisi kimi təqdim edir, legitimliyini bu varislikdən alırdı. Putinin qurduğu sistem isə rəsmi ideologiyaya söykənmir. Daha çox güclü dövlət və “böyük Rusiya” ideyasına əsaslanan praqmatik avtoritar modeldir. Tədqiqatçılar bunu bəzən “Putinizm” adlandırır - imperial millətçiliyin, dini fundamentalizmin və mesianizmin qarışığı, lakin Stalinizm qədər kodlaşdırılmış doktrina deyil.

İkincisi, repressiyanın miqyası və forması fərqlidir. Stalin dövründə 1937–1938-ci illərdə təkcə bir-iki il ərzində yüz minlərlə insan edam edilib, milyonlarla insan Qulaqlara göndərilib - bu, dövlətin əhalinin azı bir faizini həbsxanalarda saxladığı miqyasda kütləvi terror idi. Putin dövründəki repressiya isə fərqli formaya malikdir. OVD-Info-nun məlumatına görə, 2025-ci ildə siyasi səbəbli həbslərin ümumi sayı müharibədən əvvəlki səviyyəyə enib, lakin bu, yumşalma demək deyil - sadəcə təzyiq “boz zona”lara, yəni qanunvericiliyin gizli tətbiqinə, vətəndaşlıq statusunun məhdudlaşdırılmasına və rəqəmsal nəzarətə keçib. Yəni repressiya əvvəlki miqyasda olmasa da, sadəcə forması dəyişib.

Üçüncüsü - və bəlkə də ən vacibi - hakimiyyətin institusional çərçivəsi fərqlidir. Stalin, nə qədər mütləq hakimiyyətə sahib olsa da, formal olaraq Sovet Kommunist Partiyasının Siyasi Bürosu və Mərkəzi Komitəsi kimi institutlar daxilində fəaliyyət göstərirdi. Bu institutlar, zəif də olsa, onun ölümündən sonra Xruşşovun kollektiv rəhbərliyə keçidini mümkün etdi. Putin sistemində isə oxşar institusional çərçivə formalaşmayıb. Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondunun araşdırmaçısı Aleksandra Prokopenkonun “Suverenlərdən Xidmətçilərə” adlı tədqiqatına görə, Rusiya elitası artıq müstəqil qərar qəbul etmə qabiliyyətini itirib, “icraçılara və yaltaqlara” çevrilib. Sistem demək olar ki, tamamilə Putinin üzərində qurulub. O, hakimiyyətdən getsə, bu sistemin necə işləyəcəyi hələ də sual altındadır.

Müharibə dövründə sistemin gərginliyi

Ukraynaya qarşı 2022-ci ildən davam edən müharibə Putin rejiminin həm təbliğat maşınını gücləndirib, həm də onun zəif nöqtələrini üzə çıxarıb. Freedom House təşkilatının 2026-cı il hesabatına görə, müharibədən bəri 65-dən çox tələbə siyasi səbəblərdən universitetlərdən xaric edilib, 50-dən çox müəllim işdən çıxarılıb, məktəblərdə isə məcburi “vətənpərvərlik təhsili” kursları tətbiq edilib. Bu, Stalin dövründə tarixin məqsədli şəkildə dəyişdirilməsini xatırladır. Eyni zamanda, 2024-cü ildə Putin hərbi qulluqçuları xidmət zamanı törətdikləri əksər cinayətlər üçün (o cümlədən qətl və zorlama) cinayət məsuliyyətindən azad edən qanun imzalayıb. Müstəqil araşdırmalara görə, cəbhədən qayıdan keçmiş əsgərlər tərəfindən törədilən zorakı cinayətlər nəticəsində 2025-ci ilin fevral ayına qədər 750-dən çox insan həlak olub və ya ağır xəsarət alıb.

Ancaq bu sərtləşmə rejimin daha da gücləndiyini yox, əksinə, müəyyən zəifliklərini üzə çıxarır. Karnegi Fondunun araşdırmasına görə, Rusiya elitası müharibə nəticəsində get-gedə passivləşib və real alternativ siyasi seçimdən məhrum olub - bu, onları Putinə bağlayan səbəb, lakin eyni zamanda sistemin institusional zəifliyinin göstəricisidir. Yeni Avrasiya Strategiyaları Mərkəzinin təhlilinə görə, Putin rejiminin ən böyük zəif nöqtəsi məhz institusionallaşmış varislik mexanizminin olmamasıdır. Analitiklər ən mümkün ssenari kimi rejimin Putinin ölümü ilə təbii şəkildə sona çatmasını, ikinci mümkün ssenari kimi isə Putin zəiflədiyi halda elita daxilində parçalanmanı göstərirlər. Xalq üsyanı isə ən az ehtimal olunan variant kimi qiymətləndirilir.

Putin Stalin deyil, amma…

“Putindən Stalin olarmı?” sualına qısa cavab vermək çətindir. Çünki Stalinlə Putinin hakimiyyətini tam eyniləşdirmək düzgün olmaz. Putin hakimiyyəti dövründə Stalin dövrünü xatırladan bir sıra addımlar atılıb. Tarixin yenidən dövlət nəzarətinə götürülməsi, lider obrazının ön plana çıxarılması, müxalifətə qarşı təzyiqlərin artması və hakimiyyətdə daha uzun qalmaq üçün qanunların dəyişdirilməsi buna nümunədir. Bu baxımdan, Putin hakimiyyəti Stalin dövründə istifadə olunan üsulların bir hissəsini yenidən tətbiq edir. Məqsəd isə cəmiyyətdə hakimiyyətə sədaqəti gücləndirmək, insanları bir xətt ətrafında birləşdirmək və tənqidi xəyanət kimi göstərməkdir.

Amma Putinin hakimiyyəti Stalin dövründən bir sıra mühüm cəhətlərinə görə fərqlənir. Rəsmi ideologiyaya söykənməyən, daha çox hüquqi və inzibati təzyiqlə idarə olunan bir sistemdir. Ən böyük fərq isə odur ki, bu sistem demək olar, tamamilə bir nəfərin üzərində qurulub və hakimiyyətin kimə keçəcəyi ilə bağlı təxmin yoxdur. Tarix müəyyən oxşarlıqları göstərir, amma bugünkü hadisələri tam şəkildə onunla izah etmək də düzgün olmazdı. Putin Stalin deyil - o, Stalin kultunun post-sovet, media-mərkəzli və hüquqi vasitələrlə təmin olunan bir versiyasıdır. Sualın əsl cavabı isə, bəlkə də, Putindən sonra nə qalacağı ilə bağlıdır. Çünki tarix göstərir ki, bütün güc bir nəfərin əlində cəmləşəndə, həmin insan gedəndən sonra sistem də sarsılır. Stalinin ölümündən sonra baş verənlər bunun ən aydın nümunəsidir.

İstinad olunan mənbələr

United24 Media — “The Stalin-Like Cult of Personality in Putin’s Russia and Its Uncertain Future”

Top Center (New Eurasian Strategies Centre) — “Re-Stalinization of Russia: Cult of Personality Revived”

Wikipedia — “Cult of personality”; “Joseph Stalin’s cult of personality”; “Excess mortality under Joseph Stalin”; “Great Purge”; “Term limits in Russia”; “2020 Russian constitutional referendum”; “Opposition to Vladimir Putin in Russia”

National Museum of the Holodomor-Genocide — “The cult of personality in Soviet times and now”

Detector Media — “How Russian propaganda uses the cult of personality tactics”

Eurasia Review — “Putin Personality Cult Stabilizes Russia But Only As Long As He Lives”

OVD-Info — “Repression in Russia in 2025. Overview”

Freedom House — “Russia: Freedom in the World 2026 Country Report”

Carnegie Endowment for International Peace — “Why Didn’t the Ukraine War Turn Russia’s Ruling Class Against Putin?”

New Eurasian Strategies Centre — “Cracks in the Kremlin walls: Threats to the stability of the Putin regime”

HISTORY.com — “Great Terror: 1937, Stalin & Russia”

Hoover Institution — “Documents from the Terror”

NPR, PBS News, RFE/RL — sitirlənən xəbər materialları, Putinin konstitusiya dəyişiklikləri (2020-2021)

Xanım Musayeva