Aytmatovun "Səlvi boylum, al yazmalım" aynasından görünən Azərbaycanı Kadir İnanır necə xatırlatdı?
Kadir İnanırın gedişi ilə bir dövrün qapandığını hamımız hiss etdik. Amma bu itki həm də tozlu rəflərdə qalan çox vacib bir mədəniyyət xəttini – "Selvi Boylum Al Yazmalım" filmini və onun arxasındakı Çingiz Aytmatov dünyasını yenidən yada saldı.
Əslində rejissor Atıf Yılmaz və ssenarist Ali Özgentürk 1977-ci ildə Aytmatovun "Qırmızı yaylıq" hekayəsini filmə uyğunlaşdıranda sadəcə adi sevgi hekayəsi çəkməmişdilər. Onlar böyük ədəbi mətni götürüb, Türkiyənin reallığına, Anadolu insanının ruhuna elə geyindirmişdilər ki, heç kim o hekayənin Qırğızıstandan gəldiyini hiss etməmişdi.
Kitabla film arasında çox maraqlı, bəlkə də çoxunun diqqət etmədiyi fərqlər var. Məsələn, Aytmatovun hekayəsində hadisələr Tyan-Şan dağlarının soyuğunda, İssık-Kul gölünün ətrafındakı kolxozda keçir. Filmdə isə bura 70-ci illərin Türkiyəsi – Adana, Osmaniyə tərəflər, bənd tikintisidir. Kitabda İlyas sovetin boz "Zil" maşınını sürür, filmdə isə Kadir İnanırla yaddaşımıza həkk olunan o qırmızı "BMC" meydana çıxır. Ssenarist Ali Özgentürk filmə çox ciddi dinamika qatıb: kitabda İlyasın palçıqdan çıxardığı maşın adi yük maşını ikən, filmdə o, içində insanların donmaq təhlükəsi olduğu sərnişin avtobusuna çevrilir ki, bu da ekrandakı həyəcanı artırır.
Ən böyük fərq isə qadın xarakterindədir. Kitabda Asel mütaliə edən, kitabxanaya gedən nisbətən təhsilli bir qızdır. Filmdəki Asya (Türkan Şoray) isə əlində süd bədrosu olan təmiz bir kənd qızıdır. Kitabda hadisələr ancaq kişilərin dili ilə nəql olunur, Aselin daxili səsini eşitmirik. Amma filmdə ssenarist Asyaya daxili monoloqlar verir, onu sadəcə sevilən deyil, öz taleyi haqqında qərar verən güclü bir qadın edir. İlyasın maşınına yazdığı "Aldırma Gönül" yazısı və filmin finalındakı o unudulmaz "Sevgi nə idi? Sevgi əmək idi..." fəlsəfəsi də kitabda yoxdur, sırf ssenarinin dahi tapıntılarıdır.
Bu hekayənin müəllifi Çingiz Aytmatovu isə Azərbaycana bağlayan çox başqa mənəvi tellər var idi. Görkəmli tərcüməçi Nəriman Əbdülrəhmanlının da vurğuladığı kimi, "Çingiz Aytmatov Azərbaycanı özünə vətən sayırdı".
Onun Azərbaycanla bağları sıradan rəğbət və ya kitablarının Bakıda çox satılması hekayəsi deyil. Yazıçının bizim torpaqlara bu qədər köklənməsinin arxasında çox konkret, bəzən də gizli qalan faktlar dayanır.
Ən böyük mənəvi bağ ataların ortaq taleyidir. Çingiz Aytmatovun atası Törekul Aytmatov 1937-ci ildə Stalinin repressiya maşını tərəfindən "xalq düşməni" elan edilərək güllələnmişdi. Eyni illərdə Azərbaycanın ən parlaq beyinləri – Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid, Əhməd Cavad da eyni ittihamla yox edilmişdi. Aytmatov Bakıya gələndə bu şəhərin küçələrində həmin repressiya olunmuş ziyalıların ruhunu hiss etdiyini deyirdi. O, Azərbaycan yazıçıları ilə görüşəndə rəsmi sovet ədibi kimi deyil, "atası güllələnmiş yetim bir uşaq" kimi dərdləşirdi.
İkincisi, onun dünya ədəbiyyatına qazandırdığı "Manqurt" fəlsəfəsinin Azərbaycandakı əks-sədasıdır. Aytmatov "Gün var əsrə bərabər" romanında öz kökünü unudan, anasını belə tanımayıb ona ox atan yaddaşsız insan tipini – manqurtu təsvir edəndə, əslində, sovet imperiyasının milli kimlikləri silmək siyasətini hədəf almışdı. Bu anlayış 1980-ci illərin sonunda Azərbaycanda başlayan Meydan hərəkatında və milli azadlıq mübarizəsində əsas şüara çevrildi. Azərbaycan ziyalıları sovetləşməyə, ruslaşmaya qarşı çıxanda xalqı ayıltmaq üçün məhz Aytmatovun bu fəlsəfəsinə istinad edirdilər. Bizim üçün "manqurtlaşmaq" öz millətini, dilini, tarixini satmaq demək idi. Aytmatov heç fərqində olmadan Azərbaycanın müstəqillik hərəkatının bədii manifestini yazmışdı.
Ən kəskin və tarixi fakt isə 1990-cı ilin 20 Yanvar qırğınındakı mövqeyidir. Mixail Qorbaçovun əmri ilə sovet tankları Bakıda günahsız insanları əzəndə, bütün SSRİ-nin tanınmış mədəniyyət xadimləri Kremlin qorxusundan susur və ya bu qırğına bəraət qazandırırdılar. Həmin günlərdə Moskvada sovet rəhbərliyinin üzünə dik baxıb, "Siz Bakıda dinc əhalini qırmaqla imperiyanın sonunu gətirdiniz" deyən və Azərbaycan xalqının yasını öz yası elan edən azsaylı dünya səviyyəli ziyalılardan biri Çingiz Aytmatov oldu. O, Heydər Əliyevin Moskvadakı daimi nümayəndəliyə gələrək etiraz etdiyi o qanlı günlərdə bəşəriyyətin vicdanı rolunu oynadı.
Bu cəsarət onun Heydər Əliyevlə olan şəxsi dostluğundan da irəli gəlirdi. Onlar hələ SSRİ dövründə, hər ikisinin Kremldə yüksək nüfuza malik olduğu vaxtlardan bir-birini çox yaxşı tanıyırdılar. Aytmatov hər zaman Heydər Əliyevin xarizmasına, böyük siyasi zəkasına heyran olduğunu gizlətmirdi. Bu dostluğun mənəvi davamı olaraq, yazıçı vəfatından cəmi bir neçə ay əvvəl – 2008-ci ildə Bakıya son səfərini etdi. Prezident İlham Əliyev ona şəxsən "Dostluq" ordenini təqdim edəndə Aytmatov kövrələrək, "Mən bu mükafatı təkcə dövlətdən deyil, canım qədər sevdiyim Azərbaycan xalqından alıram" demişdi.
Bu gün Bakının Binəqədi rayonunda onun bürünc abidəsinin ucalması təsadüfi deyil. O abidə ən çətin illərimizdə, yaddaşımızın silinmək istəndiyi, küçələrimizdə qan töküldüyü vaxtda bizimlə bərabər olan ruhun – Azərbaycanı özünə həqiqətən vətən sayan insanın rəmzidir.
Qiymət Mahir
