Ermənistanı bədbəxt edən həmin gün: Azərbaycana tarixi qəsd necə rəsmiləşdirildi?
1995-ci il iyulun 5-də İrəvanda referendum keçirildi. Sovet İttifaqının dağılmasından və Ermənistanın müstəqilliyini rəsmən elan etməsindən düz dörd il sonra ölkə öz Əsas Qanununu qəbul edirdi. Kağız üzərində bu, adi hüquqi mərhələ idi:
Yeni müstəqil dövlət institusional çərçivəsini formalaşdırır, hakimiyyət bölgüsünü, vətəndaş hüquqlarını və prezident səlahiyyətlərini vahid mətndə təsbit edirdi.
Amma bu sənədin əsl siyasi yükü onun maddələrində deyil, preambulasında — ilk cümlənin arxasında gizlənmiş qısa bir istinadda idi. Otuz il sonra Cənubi Qafqazda sülhün taleyi məhz həmin bir cümlədən asılı qalacaqdı.
Ermənistan Konstitusiyasının preambulası ölkənin 1990-cı il 23 avqust tarixli Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad edir. İlk baxışdan bu, hər hansı postsovet dövlətinin öz doğuluş sənədinə ehtiram ifadəsindən başqa bir şey deyil. Problem ondadır ki, həmin Bəyannamənin özü daha erkən qəbul edilmiş bir qərara söykənir. 1990-cı il Bəyannaməsinin ilk maddəsində Ermənistan SSR Ali Soveti ilə Dağlıq Qarabağ Milli Şurasının 1989-cu il 1 dekabr tarixli birgə qərarına — "Ermənistan SSR ilə Dağlıq Qarabağın yenidən birləşməsi haqqında" akta istinad edilir. Beləliklə, İrəvanın 1995-ci ildə qəbul etdiyi Konstitusiya istinadlar zənciri vasitəsilə hələ sovet dövründə Azərbaycanın tərkib hissəsi olan bir ərazinin "yenidən birləşdirilməsini" nəzərdə tutan sənədə bağlanır. Bu, sadəcə tarixi arayış deyil. Bu, Azərbaycanın ərazisinə dair iddianın bir dövlətin əsas qanununda öz əksini tapmasıdır.
Bir şüarın hüquqa çevrilməsi
Bu istinad zəncirini anlamaq üçün 1988-ci ilə qayıtmaq lazımdır. Həmin ilin fevralında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Xalq Deputatları Sovetinin sessiyasında deputatlar 110 səs lehinə, 17 səs əleyhinə olmaqla vilayətin Ermənistana verilməsi barədə müraciəti qəbul etdilər. İrəvanda və Xankəndidə (o dövrkü adı ilə Stepanakertdə) küçələrdə bir söz səslənirdi: "miatsum" — yəni "birləşmə".
Bu şüarın kökləri əslində 1980-ci illərdən də əvvələ gedib çıxırdı. Sovet dövrü boyunca müxtəlif dalğalar şəklində təkrarlanan, Moskvaya göndərilən petisiyalarda və ziyalı müraciətlərində formalaşan bu ideya perestroyka və qlasnostun yaratdığı siyasi boşluq şəraitində ilk dəfə kütləvi siyasi hərəkata çevrildi.
Moskva rəsmi şəkildə vilayətin sərhədlərinin dəyişdirilməsini rədd etsə də, hərəkatın siyasi enerjisi artıq idarəolunmaz həddə çatmışdı. 1989-cu il dekabrın 1-də Ermənistan SSR Ali Soveti Dağlıq Qarabağın milli qurumları ilə birlikdə qərar qəbul edərək iki ərazinin "yenidən birləşməsini" elan etdi. Bu qərar SSRİ Konstitusiyasının özünə zidd idi. Çünki bir ittifaq respublikasının ərazisini digər respublikanın razılığı olmadan dəyişmək qanunsuz sayılırdı.
Lakin hüquqi baxımdan qüvvəsiz olan bu addım siyasi baxımdan həlledici rol oynadı: o, küçələrdə səslənən bir şüarı dövlət sənədinə çevirdi. İki xalq arasında münasibətləri illərlə zəhərləyəcək, on minlərlə insanın həyatına son qoyacaq müharibənin normativ əsası da məhz burada formalaşdırıldı.
Sonrakı illərdə bu qərarın nəticələri qan və məcburi köçlə ölçüldü. Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı yeddi rayon Azərbaycanın nəzarətindən çıxdı. Öz doğma torpaqlarından qovulan azərbaycanlıların sayı 600 mini keçdi, ümumilikdə isə bir milyondan çox insan qaçqın və məcburi köçkünə çevrildi.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası ardıcıl olaraq 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul edərək erməni silahlı qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb etdi. Bu qətnamələr beynəlxalq hüququn əsas istinad sənədlərinə çevrilsə də, onilliklər boyu icra olunmadı. Silahların susduğu, xəritələrin dəyişdiyi dövrdə isə ərazi iddiası hüquqi sənəddə yaşamaqda davam etdi — 1995-ci ildə qəbul edilən Ermənistan Konstitusiyasının preambulasında.
Sənədin çəkisi: Preambula niyə əhəmiyyətlidir?
İrəvan illər boyu bu istinadın hüquqi baxımdan "ölü" olduğunu, yəni konkret hüquqi öhdəlik yaratmadığını iddia edib. Ermənistanın hüquqşünasları bildirirlər ki, 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsi ordu və təhlükəsizlik orqanlarının Ali Sovetə tabeliyini nəzərdə tuturdu, halbuki 1995-ci il Konstitusiyası həmin qurumları prezidentə tabe etdi.
Deməli, Bəyannamənin bütün müddəaları avtomatik olaraq Konstitusiyanın hüquqi qüvvəsinə keçmir. 2024-cü ilin sentyabrında Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsi də bu məntiqi rəsmiləşdirərək bəyan etdi ki, 1990-cı il sənədinə istinad Konstitusiyanın maddələrində təsbit olunmayan hər hansı prinsip və ya məqsəd yaratmır. Başqa sözlə, məhkəmə Konstitusiyada Azərbaycana qarşı ərazi iddiasının olmadığını elan etdi.
Bakının mövqeyi isə fərqli məntiqə əsaslanır. Məsələ bu gün mətnin necə şərh olunmasında deyil, gələcəkdə necə şərh oluna biləcəyindədir. Hüquqi sistemdə istinad qüvvədə qaldığı müddətdə, hakimiyyət dəyişərsə, onu yenidən canlandırmaq mümkündür.
Konstitusiya Məhkəməsinin bugünkü şərhi gələcəkdə dəyişdirilə bilər; indiki hökumətin verdiyi təminatlar isə gələcək hakimiyyət üçün məcburi xarakter daşımır. Azərbaycan tərəfi məhz bu ehtimaldan — revanşist qüvvələrin bir gün hakimiyyətə gələrək 1990-cı il Bəyannaməsinə söykənib ərazi iddiasını yenidən gündəmə gətirməsindən ehtiyat edir. Buna görə də Bakının tələbi prinsipial xarakter daşıyır: həmin istinad Konstitusiyadan tamamilə çıxarılmalıdır. Prezident İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, bu müddəa qüvvədə qaldıqca, tam hüquqi sülhdən danışmaq mümkün deyil.
Bu tələbin arxasında isə ciddi hüquqi maneə dayanır. Ermənistanda preambula Konstitusiyanın toxunulmaz əsas hissəsi hesab olunur və onun dəyişdirilməsi adi qanunla mümkün deyil. Belə bir dəyişiklik üçün Konstitusiya Məhkəməsinin rəyi, parlamentdə üçdə iki səs çoxluğu və ümumxalq referendumu tələb olunur. Bu isə İrəvanı çətin seçim qarşısında qoyur: ya nəticəsi qeyri-müəyyən olan və illərlə davam edə biləcək konstitusiya islahatına getmək, ya da sülh sazişinin imzalanmasını bu düyün açılana qədər təxirə salmaq.
Otuz illik müharibənin son cəbhəsi
2020-ci ilin payızında baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi regionun hərbi-siyasi xəritəsini köklü şəkildə dəyişdi. 2023-cü ilin sentyabrında isə Azərbaycan Qarabağ üzərində tam suverenliyini bərpa etdi və illərlə beynəlxalq səviyyədə tanınmadan mövcud olmuş separatçı qurum həmin ilin sonunda rəsmən ləğv edildi. Yerdə vəziyyət tamamilə dəyişmişdi. Amma hüquqi müstəvidə eyni vəziyyəti demək mümkün deyildi.
2025-ci ilin martında Azərbaycan və Ermənistan sülh müqaviləsinin mətni üzərində razılığa gəldilər. Həmin ilin avqustunda Vaşinqtonda keçirilən üçtərəfli görüşdə birgə bəyannamə də imzalandı. Buna baxmayaraq, sülh sazişi imzalanmadı və bunun əsas səbəbi yenə də eyni preambulanın yaratdığı hüquqi mübahisə oldu. Bakı israr edir ki, Ermənistan Konstitusiyası dəyişdirilmədən yekun sülh müqaviləsi imzalana bilməz.
İrəvan isə mübahisəni fərqli istiqamətə yönəltməyə çalışır. Baş nazir Nikol Paşinyan iddia edir ki, ərazi iddiası əslində Azərbaycanın Konstitusiyasında mövcuddur. Onun arqumentinə görə, Azərbaycan Konstitusiyası 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisliyinə istinad edir və həmin dövrün bəzi sənədlərində bugünkü Ermənistanın müəyyən əraziləri Azərbaycan torpaqları kimi göstərilir.
Paşinyan eyni zamanda ölkəsində yeni Konstitusiyanın hazırlanmasına başlayıb və layihənin 2026-cı il parlament seçkilərinədək tamamlanacağını açıqlayıb.
2026-cı ilin iyununda keçirilən seçkilərdə onun rəhbərlik etdiyi siyasi qüvvə parlamentdə çoxluğu qoruyub saxladı və bu, konstitusiya islahatının həyata keçirilməsi üçün siyasi imkanları formal olaraq açıq saxladı. Lakin Ermənistan cəmiyyətində bu məsələ ilə bağlı mövqelər hələ də kəskin şəkildə bölünür. Bir çox erməni üçün Konstitusiyanın Azərbaycan tərəfinin tələbi ilə dəyişdirilməsi təslimiyyət kimi qəbul edilir. Məhz buna görə də belə bir referendumun nəticəsini indidən proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.
Tarixin iki dərsi
Bu vəziyyət beynəlxalq təcrübədə unikal deyil. Müharibədən sonrakı Avropa özünün ən mürəkkəb ərazi mübahisələrindən birini məhz hüquqi müstəvidə, birmənalı şəkildə həll etmişdi. Onilliklər ərzində Qərbi Almaniya şərqdə itirdiyi torpaqlarla bağlı hüquqi qeyd-şərtini qoruyur, Oder–Neyse sərhədini qəti və yekun sərhəd kimi tanımağa tələsmirdi.
1990-cı ildə Almaniyanın yenidən birləşməsi bu məsələnin həllini zəruri etdi. Həmin il Almaniya və Polşa qarşılıqlı ərazi iddialarından imtina edən, sərhədi qəti şəkildə tanıyan müqavilə imzaladılar və Bonn öz Əsas Qanununu bu reallığa uyğunlaşdırdı. Məhz ərazi iddiası rəsmi şəkildə hüquqi sənədlərdən çıxarıldıqdan sonra həqiqi barışıq mümkün oldu.
Eyni məntiq İrlandiya nümunəsində də özünü göstərdi. 1998-ci il Belfast (Böyük Cümə) Sazişi çərçivəsində İrlandiya seçiciləri referendum vasitəsilə Konstitusiyanın bütün ada üzərində ərazi iddiasını ehtiva edən 2-ci və 3-cü maddələrini dəyişdilər.
Ərazi iddiası İrlandiyanın yalnız qarşılıqlı razılıq əsasında birləşə biləcəyi prinsipini təsbit edən müddəa ilə əvəz olundu. Hər iki halda demokratik dövlət ərazi münaqişəsini sülh yolu ilə həll etmək naminə öz qurucu sənədini yenidən nəzərdən keçirdi. Məhz bu hüquqi dəyişiklik sülhü müvəqqəti deyil, davamlı etdi. Cənubi Qafqazda da mübahisənin mərkəzində duran əsas sual dəyişmir: ərazi iddiası Konstitusiya mətnində qalacaq, yoxsa oradan çıxarılacaq?
Ermənistan Konstitusiyasının tarixçəsi göstərir ki, müharibə heç də həmişə cəbhə xəttinin dəyişməsi ilə başa çatmır. Silahlar susa, xəritələr yenidən cızıla, hətta mübahisəli ərazi tamamilə bir tərəfin nəzarətinə keçə bilər. Ancaq münaqişənin normativ əsası dövlətin əsas qanununda yaşamağa davam edərsə, sülh də həmişə şərti xarakter daşıyacaq.
1988-ci ilin küçə şüarı 1989-cu ildə siyasi qərara, 1990-cı ildə dövlət bəyannaməsinə, 1995-ci ildə isə Konstitusiyanın bir hissəsinə çevrildi. Bu prosesin hər mərhələsi ərazi iddiasını daha da rəsmiləşdirdi və ona hüquqi legitimlik görüntüsü verdi.
Bu gün Azərbaycanın mövqeyi sadə, lakin prinsipial məntiqə əsaslanır: yerdə həll edilmiş məsələ hüquqi sənədlərdə də həllini tapmalıdır. Bir dövlətin əsas qanununda qonşu ölkənin ərazisinə dair açıq və ya dolayı iddia mövcud olduğu müddətdə, imzalanacaq istənilən sülh müqaviləsi tam hüquqi və siyasi təhlükəsizlik təminatı yarada bilməz.
Almaniya–Polşa və İrlandiya təcrübəsi göstərir ki, davamlı barışıq yalnız ərazi iddiası hüquqi mətnlərdən çıxarıldıqdan sonra mümkündür. Cənubi Qafqazda sülhün son cəbhəsi artıq silahla deyil, Konstitusiyanın preambulasının yenidən yazılması ilə bağlıdır. Və bu cəbhədə həlledici qərar İrəvanın öz daxilində — referendum qutusunda veriləcək.
Qiymət Mahir
İstifadə olunan ədəbiyyat
• Ermənistan SSR Ali Soveti və Dağlıq Qarabağ Milli Şurası (1989), "Ermənistan SSR ilə Dağlıq Qarabağın yenidən birləşməsi haqqında" birgə qərar, 1 dekabr 1989.
• Ermənistan Respublikasının Müstəqillik haqqında Bəyannaməsi (1990), 23 avqust 1990.
• Ermənistan Respublikasının Konstitusiyası (1995), preambula, 5 iyul 1995.
• BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri (1993).
• Ermənistan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı (2024), sentyabr 2024.
• de Waal, Thomas (2003), Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War, New York University Press.
• Broers, Laurence (2019), Armenia and Azerbaijan: Anatomy of a Rivalry, Edinburgh University Press.
• International Crisis Group (2025), Armenia and Azerbaijan: The Hard Road to a Lasting Peace, Report No. 98.
