Xameneinin meyiti ortada qaldı - ABŞ İranı bombalarla dağıdır
ABŞ-İran qarşıdurması daha dağıdıcı bir mərhələyə keçdi.
Tərəflər birbaşa, qarşılıqlı zərbələrə başladılar. Trampın Hörmüz boğazındakı gəmi hücumlarından sonra atəşkəsin bitdiyini elan etməsi ilə münaqişənin yeni mərhələsinin dünya gündəmini zəbt etməsi bir oldu. ABŞ Prezidentinin daha sonra Birləşmiş Ştatlarla İran arasında tammiqyaslı münaqişənin yenidən başlayacağını "bilmirəm" deməsi beyinləri qarışdırdı. Nəzərə alaq ki, atəşkəs ləğv olunduğu andan ABŞ-nin İrana hücumlarında artıq 14 nəfər ölüb.
İran əvvəlki İran deyil. Bu dövrü qabaqkı hərbi-siyasi mərhələlərdən fərqləndirən əsas amil İranın dövlət mexanizminin idarəetmə qabiliyyətini demək olar ki itirməsidir.
Əvvəllər qarşıda Ali Dini Rəhbərin mütləq avtoriteti altında SEPAH və rəsmi dövlət orqanlarının vahid mərkəzdən idarə olunduğu bütöv bir sistem var idi. Lakin ABŞ-İsrail koalisiyasının genişmiqyaslı hava hücumları, Ali Dini Rəhbər Əli Xameneyinin və SEPAH-ın əsas komandanlıq heyətinin ortadan qaldırılması idarəetmə zəncirini qırıb.
İndi İran rəhbərliyində boşluq və pərakəndəlik hökm sürür.
İsrail hərbi əməliyyatların növbəti dalğasına Amerikasız da tam hazır olduğunu deyirdi. Tramp onu qabaqladı və dünyanın gözü Ankarada, NATO sammitində olduğu bir vaxtda qəfil atəşkəsi ləğv etdi.
Bəli, Vaşinqtonun İrana qarşı hərbi təzyiqi NATO Sammiti zamanı artırması xüsusi diqqət çəkir. O, müttəfiqlərə qarşı strateji güc nümayiş etdirdi. Tramp sammit çərçivəsində rəsmi tərəfdaşların hərbi xərclərini ÜDM-in 5%-nə qaldırmasını kəskin şəkildə tələb etdi və əməliyyatların sammitlə eyni vaxta salınması Avropaya ABŞ-nin liderliyini qəbul etdirmək mesajı idi.
NATO Baş katibi Mark Rutte aranı sakitləşdirmək üçün müttəfiqlərin Trampın liderliyini məmnuniyyətlə qarşıladığını dedi.
Avropa Trampı yaxşı tanıyır. Onun tərfilənməyi, təsdiq edilməyi sevdiyini bilirlər.
Tramp ABŞ-nin hərbi əməliyyatlarına birbaşa hərbi və logistik dəstək verməyən, bazaların istifadəsinə icazə verməyən Avropa müttəfiqlərini kəskin tənqid etdi. O, İspaniya, İtaliya və Böyük Britaniyadan məyus olduğunu açıq şəkildə ifadə edərək, bu ölkələri ağır iqtisadi-ticarət sanksiyaları ilə hədələdi və tabe olmayan dövlətlərlə bazarı bağlayacağını sərt şəkildə bildirdi.
Yeni mərhələdə Avropa dövlətləri bu sıxışdırılmaya tab gətirməyib, Trampla razılaşa bilərlər. Bu da onurğasını itirmiş İran üçün çox mənfilər gətirə bilər.
Bu dəqiqdir ki, yeni münaqişə köhnə status-kvoya qayıdışı qeyri-mümkün edir. İran daxilində iyerarxiyanın qırılması səbəbindən SEPAH-ın regional proksi şəbəkəsi Hizbullah və Husilər mərkəzdən maliyyələşmə və idarəetmə dəstəyini itiriblər.
Hörmüz boğazındakı blokada cəhdləri qlobal neft bazarında böyük tədarük qırılmasına və Qərb üzərində ağır iqtisadi yükə səbəb olsa da, prosesin yekununda İranın dəniz və raket gücünün tamam sıradan çıxarılacağı gözlənilir.
ABŞ-nin qarşısında bütöv idarə strukturu qalmadığı üçün İran daxili xaos, etnik parçalanma və mərkəzi idarəetmənin pərakəndələşməsi ilə üzləşəcək, bu dəfə rejimin çöküşü daha real görünür.
Jalə Rövşən
