NATO-nun Ankara sammiti Türkiyəni dünya gücünə çevirdi - TƏHLİL

İyulun 7-si NATO-nun otuz altıncı zirvə görüşünə hazırlıq başladı.  Türkiyənin 2004-cü il İstanbul sammitindən sonra ev sahibliyi etdiyi ikinci böyük toplantı məhz bu iqamətgahın divarları arasında açıldı.

Amma elə həmin saatlarda, zaldan min kilometrlərlə cənubda İran Ummanın sularında, Hörmüzə lap yaxın məsafədə üç kommersiya gəmisini atəşə tutdu. ABŞ dərhal cavab verdi: İranın səksəndən çox hədəfinə güclü zərbələr endirdi və İran neftinə qarşı sanksiyaları bərpa etdi. Brent markalı neft bircə gündə beş faizdən çox bahalaşdı. Sammit “birlik” şüarı altında açılırdı, lakin pərdə qalxan kimi bütün bu ritorikanı yalanlayan bir reallıq masanın üstünə düşdü - Hörmüz yenidən alovlanmışdı.

Mən məhz buna görə Ankara Bəyannaməsinin “sarsılmaz ittifaq” dili ön plana çıxarıldı.

Səfirlər səviyyəsində hazırlanan və sabah üçün liderlər tərəfindənimzalanacaq Sənəd ilk baxışdan yaxşı təsir bağışlayır: 5-ci maddəyə sarsılmaz sadiqlik, “birinə hücum hamıya hücumdur” düsturu, Ukraynaya 2026-cı il üçün yetmiş milyard avro hərbi yardım və növbəti il üçün ən azı bunun bərabəri qədər öhdəlik, İranın heç vaxt nüvə silahına sahib olmaması və Hörmüzdə gəmiçilik azadlığına çağırış.

Amma formata diqqət yetirin. Ankara sammiti, Haaqada olduğu kimi, cəmi bir şam yeməyinə və ertəsi günün tək iclasına sığışdırılıb. Bu qısaltma təsadüfi deyil, diplomatik gərginliyi mümkün qədər tez arxada qoymaq və proqnozlaşdırılması çətin olan Amerika prezidentini incitməmək. Güclü ittifaq öz zirvə görüşünü belə qısaltmaz. Onu ancaq bir nəfəri idarə etmək çətinə düşəndə qısaldırlar. Yəni sammitin özü artıq bir diaqnozdur.

 Trump görüşün böyük hissəsini müttəfiqləri danlamağa sərf etməkdədir, çünki onlar İrana və Hörmüzə qarşı əməliyyata qoşulmamışdılar. İspaniya, Fransa və İtaliya hücum əməliyyatları üçün öz hava məkanını və hərbi bazalarını amerikalıların üzünə bağlamışdı. Hələ bir neçə ay əvvəl, martda, Avropa Hörmüzdəki gəmiçilik yollarını qorumaq təklifini rədd edəndə Trump bütün ittifaqı “kağız pələng” adlandırmış, hətta üzvlükdən çıxmağı düşündüyünü açıq demişdi.

Mənzərə budur: bəyannamədəki “Hörmüzdə gəmiçilik azadlığı” sadəcə bir arzudur; yer üzündəki əsl Hörmüz isə NATO-nu iki yerə bölən qırılma xəttidir.

Baş katib Mark Rutte sammitin ideyasını belə təqdim etdi: daha güclü Avropa, ABŞ-dan daha az asılı, amma Amerikanın hələ də möhkəm kök saldığı bir ittifaq. Qulağa xoş gəlir. Amma bu cümlənin əsl tərcüməsi tamam başqadır.

ABŞ ötən ilin oktyabrından bəri Avropadan doqquz, bəlkə də on üç minə qədər əsgərini geri çəkir və NATO-nun Qüvvələr Modelindən strateji texnikanı çıxarır. Pentaqon hər bir müttəfiqi ayrı-ayrılıqda “bizə nə qədər lazımdır” süzgəcindən keçirən altıaylıq bir təftiş başladıb; bu təftişin birbaşa səbəbi isə məhz İran zərbələrinə verilməyən dəstəkdir. Avropanın qarşısına isə eyni anda iki hesab qoyulub: bir tərəfdən ümumi daxili məhsulun beş faizi həcmində müdafiə xərci, digər tərəfdən amerikalıların boşaltdığı yeri öz gücü ilə doldurmaq.

Bu da ki, islahat deyil. Bu, yükün Atlantikin bir sahilindən o biri sahilinə köçürülməsidir. “Transatlantik bağ” ləğv olunmur; sadəcə bundan sonra Vaşinqtonun diqtə etdiyi şərtlərlə yenidən qiymətləndiriləcək. Avropa daha çox ödəyəcək, daha çox qərar verəcək və getdikcə daha çox tək qalacaq.

Bəs bu sammitdə əslində kim udur? Cavab Türkiyədir  və bu, heç də təsadüf deyil. Mərkəz dağılmağa başlayanda dəyəri qalxan yeganə şey coğrafiyadır. Türkiyə NATO-nun ikinci ən böyük ordusuna sahibdir və Qara dəniz, Şərqi Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və Qafqazın düz kəsişməsində oturur. Amerika geri çəkildikcə bu mövqe adi bir üstünlük olmaqdan çıxıb əsl sərvətə çevrilir.

Ankara ev sahibi kimi böyük nüfuz qazandı. Bundan da vacibi, Trump İsrailin açıq etirazına baxmayaraq Türkiyəyə F-35 satışını yenidən gündəmə gətirdi. Türkiyənin xətti aydın və ardıcıldır: Finlandiya ilə İsveçin üzvlüyü məsələsində olduğu kimi, öz əvəzsizliyini danışıq masasında gücə çevirmək. Parçalanan bir ittifaqda bu, əslində yeganə ağıllı strategiyadır, asılı tərəf yox, müstəqil bir qütb kimi dayanmaq.

Simvolika da tam yerinə düşür. Türkiyə əsrlərdir Bosfor və Dardaneli  dünyanın ən strateji iki boğazını  Montrö rejimi çərçivəsində idarə edir. Fərq burasındadır ki, İran öz boğazını silaha çevirir, Türkiyə isə onu kozıra.

Ankara sammiti heç nəyi həll etməyəcək; sadəcə təxirə salacaq. Tam da İran danışıqlarında olduğu kimi. Əsl məsələ bəyannamə deyil, Pentaqonun altıaylıq təftişidir, transatlantik münasibətlərin taleyi məhz orada həll olunacaq.

Mənim proqnozum belədir: idarə olunan bu ayrılıq davam edəcək; Avropa daha çox ödəyib daha çox məsuliyyət götürəcək; Türkiyənin çəkisi durmadan artacaq; “birlik” haqqında bəyannamələr isə ildən-ilə daha da azalacaq. Növbəti sammitin uğuru da yenə eyni bir meyarla ölçüləcək, Amerika prezidentini masadan qəzəbləndirmədən  yola sala bilmək.

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı