Ana dilində danışmaq istəyən türklər Bakıda birinci qurultay keçirdi - Türkiyənin və SSRİ-nin taleyini dəyişdirdilər
Bakının tarixi İsmayilliyə Sarayında 131 nümayəndənin iştirakı ilə keçirilən Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultay, rəsmi tarix dərsliklərinə adətən quru bir cümləyə sığdırılır:
“Türk xalqları latın əlifbasına keçməyə qərar verdi”.
Lakin bu qısa və bəsit formulun arxasında, çox az adamın bildiyi zəngin, ziddiyyətli və dramatik bir hadisələr toplusu dayanır. 1926-cı ilin 26 fevral – 6 mart tarixləri arasında baş tutan hadisə Yakutiyada illər öncə sınaqdan çıxmış bir layihənin, Moskvanın pərdəarxası ssenarilərinin, türk dillərinin gələcəyi üstündə gedən sərt akademik döyüşlərin və qurultaydan cəmi on bir il sonra demək olar ki, bütün iştirakçıları udan qanlı repressiya dalğasının kəsişmə nöqtəsi idi.
Qurultayın çağırılması ideyasının birbaşa Moskvadan gəldiyinə dair yanlış təsəvvür var.
Əslində təşəbbüsü hələ 1925-ci ildə, yəni faktiki toplantıdan bir il əvvəl, Azərbaycan SSR irəli sürülmüş və SSRİ rəhbərliyinə təqdim etmişdi. Bundan da altı ay əvvəl, latın əlifbasına keçid məsələsi artıq Birinci Azərbaycan Yerli Diyarşünaslıq Qurultayında və SSRİ Elmlər Akademiyasında ciddi şəkildə müzakirə olunmuşdu. Bu baxımdan Bakı, prosesin əsas intellektual mühərriki idi.
Az bilinən digər bir fakt latın qrafikasına keçidin türk dünyası üçün tamamilə yeni, sıfırdan yaradılan bir ideya olmamasıdır. Milliyətcə yakut (saxa) türkü olan istedadlı dilçi Semyon Novqorodov hələ 1917-ci ildə — Bakı qurultayından düz doqquz il əvvəl — 33 hərfdən ibarət latın qrafikalı saxa əlifbasını hazırlamışdı.
Elə həmin il bu əlifba ilə "Saxalıı suruk-biçik" (Saxa yazısı-oxusu) adlı ilk dərslik nəşr olunmuş, 1918-ci ilin əvvəllərində isə Sibirin bu uzaq guşəsindəki bütün ibtidai məktəblərdə dərslər artıq yeni qrafika ilə keçirilməyə başlanmışdı.
Beləliklə, Bakıda müzakirəyə çıxarılan latınlaşdırma xətti, əslində, coğrafi baxımdan ən kənar türk torpaqlarında təxminən on il boyu sınaqdan keçmiş, canlanmış bir təcrübə idi. Qurultayın əsl funksiyası bu lokal təcrübəni ümumiləşdirib bütün sovet türk xalqlarına şamil etmək şəraitini yaratmaq idi.
Qurultayın hazırlıq işlərini icra edən təşkilat komissiyasının tərkibi fərqli dünyagörüşünə malik kadrların sintezindən ibarət idi: Səməd Ağamalıoğlu (sədr), tanınmış rus şərqşünası Vasili Bartold, Aleksandr Samoyloviç, Bəkir Çobanzadə, Nikolay Aşmarin və qazax ziyalısı Əhməd Baytursunov. Dövrünün ən nüfuzlu şərqşünaslarından olan akademik Bartoldun burada yer alması xüsusilə diqqət çəkir. O, ideoloji baxımdan bolşevizmə tamamilə yad bir insan olsa da, elmi çəkisinə görə prosesə cəlb edilmişdi. Bu fakt qurultayın həm də fundamental akademik iddia daşıdığının göstəricisi idi.
Toplantıda iştirak edən 131 nümayəndədən 20-si SSRİ xaricindən, beynəlxalq elmi ictimaiyyətdən gəlmişdi.
Türkiyə Cümhuriyyəti qurultaya Fuad Köprülü başda olmaqla Hüseyinzadə Əli bəy, İsmail Hikmət Ertaylan, Sami Rifat, Fuat Raif və Nəcib Asımdan ibarət yeddi nəfərlik möhtəşəm bir heyətlə qatılmışdı.
Maraqlıdır ki, Türkiyə nümayəndələrinin Bakıdakı müzakirələrdə topladığı təəssürat və elmi arqumentlər, az sonra — 1928-ci ildə Türkiyənin özündə həyata keçirilən tarixi Əlifba İnqilabına birbaşa təsir göstərdi. Proses birtərəfli deyil, Bakı ilə Ankara arasında qarşılıqlı intellektual axın şəklində cərəyan edirdi.
Qurultayın yaddaşlarda yalnız əlifba islahatı ilə qalması, onun əsl elmi və siyasi dramını kölgədə qoyur.
Keçirilən 17 iclasda ümumilikdə 38 fundamental məruzə dinlənilmişdi; mövzular tarixdən etnogenezə, etnoqrafiyadan dialektologiyaya qədər geniş bir sahəni əhatə edirdi. Lakin salonu ən çox gərginləşdirən və böyük diskussiyalara səbəb olan məsələ "türk xalqları üçün vahid ədəbi dil yaradılmalıdırmı?" sualı idi.
Fuad Köprülü öz çıxışlarında türk xalqlarının gələcək mədəni inkişafı üçün vahid bir ortaq ədəbi dilin formalaşdırılması ideyasını ehtirasla müdafiə edirdi.
Görkəmli dilçi Bəkir Çobanzadə isə özünün "Türk dillərinin yaxın qohumluğu" adlı məruzəsi ilə bu tezisin elmi-nəzəri bünövrəsini qoymuşdu. O, dahi orta əsr alimi Mahmud Kaşğariyə istinad edərək sübut etməyə çalışırdı ki, türk ləhcələri arasındaki fərqlər yalnız fonetik (səs) xarakter daşıyır, daxili leksik və qrammatik bünövrə isə vahiddir və parçalanmazdır.
Bu mübahisənin birbaşa taleyüklü siyasi nəticələri var idi. Əgər türk dilləri vahid bir "makro-dil"in dialektləri kimi rəsmən qəbul edilsəydi, bu, gələcəkdə Sovet İttifaqı daxilindəki türkdilli respublikaların vahid bir blok halında mədəni-siyasi birləşməsinə yol aça bilərdi. Moskva bu potensial "təhlükəni" dərindən hiss edirdi.
Məhz buna görə də qurultaydan sonrakı onilliklərdə sovet dil siyasəti tamamilə əks istiqamətdə quruldu: hər bir türk etnosu üçün süni şəkildə ayrı-ayrı ədəbi dil standartları, fərqli terminologiya bazaları və qəsdən bir-birinə bənzəməyən əlifba variantları (eyni səsin müxtəlif respublikalarda fərqli hərflərlə işarələnməsi) tətbiq edildi. Bu, "parçala və hökm et" prinsipinin dilçilik müstəvisindəki qəddar icrası idi.
Qurultay haqqında ən sarsıdıcı həqiqətlərdən biri də toplantıda qəbul edilən əsas strateji qərarların böyük hissəsinin hələ iclaslar başlamazdan əvvəl Ümumittifaq Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin gizli direktivlərində və qovluqlarında öz əksini tapması idi.
Zahirən tamamilə sərbəst, demokratik və akademik görünən bu müzakirə platforması, əslində mərkəzin diqqətlə idarə etdiyi, əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş nəticəyə hesablanmış bir ssenari idi.
Orta Asiyanın bəzi mühafizəkar bölgələrində ərəb qrafikasından imtina edilməsinə qarşı ciddi daxili müqavimət gözlənildiyi üçün, Moskva bu islahatı bolşeviklərin yuxarıdan gələn təzyiqi kimi yox, "yerli ziyalıların öz azad iradəsi və elmi istəyi" kimi təqdim etməyə çalışırdı. Bakı qurultayı eyni vaxtda həm real elmi polemikalara meydan açır, həm də mərkəzin siyasi təbliğat maşınına uğurla xidmət edirdi.
Bu ikili oyun qərarların icra sürətində də özünü göstərdi: qurultayın "tövsiyə" xarakterli qətnaməsindən dərhal sonra, 1929-cu il yanvarın 1-dən Sovet hökuməti ərəb əlifbasının istifadəsini rəsmi şəkildə qadağan etdi. Akademik bir rəy cəmi üç il daxilində inzibati məcburiyyətə və hüquqi qadağaya çevrildi.
Bu tarixi hadisənin ən ağrılı və qaranlıq tərəfi onun iştirakçılarının sonrakı aqibətidir.
Sovet türk respublikalarından qurultaya seçilmiş 131 nümayəndənin demək olar ki, hamısı sonradan bu və ya digər formada repressiya maşınının dişlərinə tuş gəldi.
Akademik araşdırmalar sübut edir ki, bu nümayəndələrdən 80-dən çoxu 1937–1938-ci illərin Stalinin "Böyük Terror" dövründə "pantürkist", "əks-inqilabçı" və "xarici kəşfiyyatın casusu" damğası ilə həbs edilərək güllələndi. Güllələnənlərin ön sıralarında qurultayın əsas nəzəriyyəçisi, türk dünyasının dahi dilçisi Bəkir Çobanzadə də var idi.
1926-cı ildə türk xalqlarının elmi-mədəni birliyini, ortaq əlifbasını qurmaq üçün Bakıda dövlətin icazəsi ilə toplaşan insanlar, cəmi 11 il sonra məhz həmin salonda səsləndirdikləri ideyalara və qurduqları intellektual əlaqələrə görə fiziki olaraq məhv edildilər.
Bu amansız təmizləmənin institusional qorxusu onilliklər boyu davam etdi. Bakı qurultayından sonra təxminən 65 il ərzində sovet elmi məkanında "türkologiya" və ya "türk xalqlarının ortaq tarixi" sahəsində dərin araşdırmalar aparmaq hər bir alim üçün karyera və həyat baxımından böyük risk daşıyırdı. Rejim qurultayın gətirdiyi texniki nəticəni (latınlaşdırmanı, sonradan isə kirilləşdirməni) öz maraqları üçün istifadə etsə də, bu nəticəni doğuran canlı beyin xəritəsini, insani şəbəkəni kökündən qazıyıb atdı.
Bu ağır tarixin simvolik çəkisi və dairəvi qapanması düz bir əsr sonra baş tutdu. 2026-cı il fevralın 27–28-də, Yunus Emre İnstitutu, Türk Dil Qurumu, Marmara Universitetinin Türkoloji İnstitutu, Xəzər Universiteti və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının birgə təşkilatçılığı ilə Bakıda "Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının 100 İlliyi" adlı möhtəşəm xatirə tədbiri keçirildi. Görüş, reallıq hissini daha da artırmaq üçün məhz 1926-cı ildə nümayəndələrin əyləşdiyi həmin tarixi binada, eyni zalda təşkil olundu.
Bu yubiley tədbirlərinin paralelində bəyan edildi ki, hazırda Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində üzərində tam razılıq əldə olunan 34 hərfli "Ortaq Türk Əlifbası" layihəsi, öz metodoloji bünövrəsini və elmi prinsiplərini birbaşa 1926-cı il Bakı qurultayının mirasından götürür.
1926-cı ildə verilən sual — Türk xalqları üçün ümumi bir əlifba və ortaq elmi terminologiya mümkündürmü? — totalitar rejimin onu yarım əsrdən çox sükuta məhkum etməsinə baxmayaraq, zamanı aşaraq yenidən masaya qayıtdı.
Yeganə və ən böyük fərq ondadır ki, bu gün bu müzakirələr hansısa imperiya mərkəzinin gizli direktivləri və gizli ssenariləri altında deyil, müstəqil türk dövlətlərinin azad iradəsi və elmi tərəfdaşlığı ilə aparılır. 1926-cı il qurultayının qurbanı olmuş o böyük ziyalıların üzücü, ağrılı xatirəsinə bəlkə də ən böyük təsəlli budur.
Jalə Rövşən
