ABŞ üçün məsələ təkcə İran deyil - TRAMPIN YAXIN ŞƏRQ PLANI NƏDİR ?

Körfəzdəki böhranın böyük ölçüdə sona çatdığına dair nikbinlik getdikcə artır.

Trampın İranla bağlı müharibə riski daşıyan siyasəti onun prezidentliyinin həlledici uğuru kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər yayılan məlumatlar həqiqəti əks etdirirsə, Yaxın Şərq son illərin ən mühüm geosiyasi dönüş nöqtəsinə yaxınlaşır.

Medianın məlumatına görə, Oman vasitəçiləri və İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi razılıq əldə ediblər.

İndi Əraqçinin qarşısında duran əsas vəzifə İran daxilində sərt xətt tərəfdarlarını bu razılaşmaya inandırmaqdır. Danışıqlara yaxın mənbələrin sözlərinə görə, o, bunun öhdəsindən gələ biləcəyinə əmindir.

Pərdəarxası danışıqlarda isə Trampın günlərdir Körfəz ölkələrinin liderlərini təkcə atəşkəsə yox, həm də yeni regional təhlükəsizlik nizamına cəlb etdiyi bildirilir. Türkiyə, Suriya və İraq bu yeni sistemin əsas sabitlik sütunları kimi nəzərdə tutulur.

Bununla da İranın ətrafında elə bir regional şəbəkə formalaşdırılır ki, Tehran qarşısında iki seçim qalır: ya yeni təhlükəsizlik arxitekturasına qoşulmaq, ya da daha dərin təcrid riski ilə üzləşmək.

Analitiklər deyir ki, bu strategiyanın iki əsas dayağı var. Birincisi, İraq–Suriya–Türkiyə marşrutu üzrə yeni enerji dəhlizlərinin, o cümlədən boru kəmərlərinin yaradılması ilə Hörmüz boğazından asılılığın azaldılması və regional rifahın artırılmasıdır. İkincisi isə İranın "Müqavimət Oxu" adlandırdığı şəbəkənin maliyyə və siyasi baxımdan zəiflədilməsi, bununla da Tehranın vəkil qüvvələr vasitəsilə regional təsir imkanlarının məhdudlaşdırılmasıdır.

İddialara görə, İranın nüvə proqramı ciddi şəkildə gerilədilib, hərbi potensialı əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədilib, NATO Avropanın təhlükəsizliyi sahəsində daha çox məsuliyyət götürməyə məcbur olub, Körfəz ölkələrinə isə öz müdafiələrini daha çox öz üzərlərinə götürmələrinin vacibliyi xatırladılıb. Həmçinin HƏMAS-ın silahlardan imtina etməyə razı salındığı bildirilir.

Uzunmüddətli məqsəd isə daha genişdir. Məqsəd bölgə ölkələrinin təhlükəsizliyə görə daha çox məsuliyyət daşıdığı, ABŞ-nin isə daimi hərbi qüvvə saxlamaq əvəzinə əsas təhlükəsizlik təminatçısı kimi çıxış etdiyi yeni Yaxın Şərq modelini qurmaqdır. 

Belə bir şəraitdə Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyəti və təsir imkanları da xeyli azalacaq.

İddialara görə, Trampın Yaxın Şərqlə bağlı bu baxışının həyata keçirilməsində onun xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoff, Kared Kuşner, dövlət katibi Marko Rubio, vitse-prezident Cey Di Vens və ABŞ-nin Türkiyədəki səfiri Tom Barrak mühüm rol oynayır.  

Regional tərəfdaşlar arasında Pakistanın ilkin Anlaşma Memorandumunun hazırlanmasında aparıcı rol oynadığı, Qətərin isə müxtəlif milli maraqlar arasında körpü funksiyasını yerinə yetirdiyi qeyd edilir.

Əgər bu plan reallaşarsa, Vaşinqton təkcə növbəti regional böhranı aradan qaldırmış olmayacaq, həm də onilliklər ərzində Yaxın Şərqdə qüvvələr balansını yenidən formalaşdıran əsas geosiyasi dəyişikliklərdən birinə imza atmış olacaq.

Jalə Rövşən