Əfsanəvi Dəməşq poladı - Şərqin sıyrılmış qılıncının sirri açıldı

Bəşər tarixi boyunca silah istehsalı və metallurgiya sənəti hər zaman imperiyaların taleyini müəyyən edən əsas amillərdən biri olub.

Bu sahədə orta əsrlərdən bəri adı əfsanələrə qarışan, gücü və kəsərliyi ilə düşmənə vahimə salan elə bir material var ki, onun sirri yüzillərdir elm dünyasını məşğul etməkdədir.

Söhbət özünəməxsus dalğalı naxışları, bənzərsiz elastikliyi və inanılmaz dərəcədə iti kəsici kənarı ilə tanınan Dəməşq poladından gedir. Şərq dünyasının hərbi qüdrətinin simvoluna çevrilən bu polad, eyni zamanda metallurgiya elminin ən böyük tapmacalarından biri hesab olunub.

Şərq ustalarının gizli formulu

Dəməşq poladının tarixi təkcə Suriyanın paytaxtı Dəməşqlə məhdudlaşmır. Hər nə qədər bu poladdan hazırlanan qılınclar Qərb dünyasına Dəməşq bazarları vasitəsilə tanıdılsa da, silahların istehsalında istifadə olunan əsas xammal qədim Hindistandan gətirilən "vuts" adlı xüsusi polad külçələri olub. Hindistanda yüksək karbon tərkibli dəmir filizinin xüsusi gildən hazırlanmış ocaqlarda, odun və yarpaqlarla birlikdə əridilməsi nəticəsində əldə edilən bu külçələr Yaxın Şərqə idxal edilib.

Şərq silah ustaları bu unikal xammalı mürəkkəb və uzunmüddətli döymə prosesindən keçirərək qılınclara çeviriblər. Bu xüsusi emal prosesi zamanı poladın tərkibində karbonun paylanması elə tənzimlənib ki, metal həm yüksək dərəcədə sərtlik qazanıb, həm də zərbə anında qırılmayacaq qədər elastik olub.

Hazır silahların üzərində yaranan və axar suyu yaxud naxışı xatırladan xətlər isə bu mürəkkəb döymə və soyutma prosesinin təbii vizual nəticəsi kimi ortaya çıxıb.

Xaçlıları heyrətə salan xüsusiyyətlər

Orta əsrlərdə Şərqlə Qərb arasında baş verən toqquşmalarda, xüsusilə Səlib yürüşləri zamanı avropalı cəngavərlər bu qılıncların gücü ilə ilk dəfə qarşılaşıblar.

Qərb cəngavərlərinin ağır, həm də tez-tez qırılan polad qılınclarından fərqli olaraq, müsəlman döyüşçülərin istifadə etdiyi Dəməşq qılıncları yüngüllüyü və sarsıdıcı kəsərliyi ilə fərqlənib.

Dövri mənbələrdə bu silahların havada atılan ipək yaylığı bir toxunuşla ikiyə böldüyü, eyni zamanda polad zirehləri və dəbilqələri belə asanlıqla kəsdiyi halda öz itiliyini itirmədiyi qeyd olunub.

Avropa metallurqları uzun müddət bu qılıncların kopyalarını hazırlamağa çalışsalar da, metalın daxili strukturundakı gizli kimyəvi tərkibi və döymə texnikasını təkrarlamaq onlara qismət olmayıb.

XVIII əsrdə itən sirr

Dəməşq poladının istehsalı təxminən XVIII əsrin ortalarında tamamilə dayanıb və bu sənətin sirri tarixin qaranlığına qərq olub.

İstehsalın dayanmasının əsas səbəbləri kimi Hindistandakı xüsusi dəmir filizi yataqlarının tükənməsi, xammalın gətirildiyi ticarət yollarının kəsilməsi və ustaların öz gizli texnikalarını nəsildən-nəslə ötürmədən dünyadan köçməsi göstərilib.

Yalnız XXI əsrdə müasir mikroskopiya və elektron texnologiyaların inkişafı ilə Dəməşq poladının sirrini qismən də olsa açmaq mümkün olub.

Alimlərin qədim Dəməşq qılınclarının fraqmentləri üzərində apardıqları araşdırmalar zamanı metalın strukturunda karbon nanoborucuqlarının və nanoməftillərinin mövcudluğu aşkarlanıb.

Bu isə o deməkdir ki, qədim Şərq ustaları müasir elmin hələ yeni addımladığı nanotexnologiyanı əsrlər əvvəl, təbii kimyəvi proseslər və xüsusi temperatur rejimləri vasitəsilə tətbiq etməyi bacarıblar.

İtirilmiş formulun tam bərpası bu gün də tam mənası ilə mümkün olmasa da, əfsanəvi polad hələ də bəşəriyyətin texnoloji keçmişinin ən böyük şah əsərlərindən biri hesab olunur.

Nicat Osmanlı