Azərbaycanın ən müqəddəs qələmi onun idi - Zərdabinin yaşayan xətti

Onu "Azərbaycan mətbuatının atası" və "Əkinçi" qəzetinin naşiri kimi tanıyırıq. Amma , bu sifətlərlə məhdudlaşmırdı. Pərdənin arxasında təkbaşına mühitlə vuruşan, hər addımda ölüm təhdidləri alan, var-dövlətini xalqın savadlanması yolunda tamamilə sıfırlayan tənha ziyalı...

Həsən bəy Zərbadi 1837-ci il iyunun 28-də Göyçay qəzasının Zərdab kəndində, bəy ailəsində doğulmuşdu. Şamaxıda ilk təhsilini bitirdikdən sonra Tiflis gimnaziyasına getdi, oradan isə o dövrün ən çətin təhsil ocaqlarından sayılan Moskva Universitetinə qəbul olundu. Universitetin Təbiət fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirən ilk azərbaycanlı idi. Moskvada oxuyarkən rus xalqçılıq hərəkatının ziyalıları ilə tanış olmuşdu, elmi karyera qurmaq üçün hər cür şəraiti vardı. Lakin o, imperiya mərkəzində rahat həyatı yox, geri qayıtmağı seçdi.

1860-cı illərin sonunda Bakıya gələn Zərdabi dəhşətli bir mənzərə ilə qarşılaşdı. Bakı neft bumu ilə zənginləşirdi, amma yerli əhali savadsızlıq və xurafatın içində boğulurdu. Bakı realnı gimnaziyasında təbiət elmlərindən dərs deməyə başlayan Həsən bəy, ilk gündən çar məmurlarının və yerli qondarma dindarların hədəfinə çevrildi. O, dərslərini dünyəvi elmlər üzərində qurur, uşaqlara təbiətin qanunlarını izah edirdi. Bu isə "uşaqların beynini xarab edir" deyə dini kəsimi qəzəbləndirirdi.

Zərdabi yaxşı bilirdi ki, təkcə sinif otağında dərs deməklə milləti oyatmaq olmaz. Kasıb müsəlman uşaqlarının təhsil haqqını ödəmək üçün 1872-ci ildə "Cəmiyyəti-Xeyriyyə" təsis etdi. Bu cəmiyyəti qurmaq üçün o, Bakının varlı tacirlərinin, neft maqnatlarının qapısını tək-tək döyür, onlardan pul yığırdı. Lakin çox vaxt təhqir olunub geri qayıdırdı.

Elə həmin illərdə Həsən bəy mühüm bir ilkə də imza atdı. Nəcəf bəy Vəzirov və Əsgər ağa Gorani ilə birlikdə Mirzə Fətəli Axundovun "Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran" komediyasını səhnələşdirdilər. 1873-cü il martın 10-da nümayiş olunan bu tamaşa ilə Azərbaycan milli teatrının əsası qoyuldu. Zərdabi teatra sadəcə əyləncə kimi baxmırdı; bu, oxumaq bilməyən kütləyə vizual yolla həqiqəti anlatmaq üsulu idi.

"Əkinçi" – Çar senzurası və evdən satılan əşyalar

Nəhayət, 1875-ci il iyulun 22-də bütün çətinliklərə rəğmən "Əkinçi" qəzetinin ilk nüsxəsi işıq üzü gördü. Qəzetin adının belə seçilməsi çar senzurasını aldatmaq üçün düşünülmüşdü. Hökumət elə bilirdi ki, bu, sadəcə torpaqla, əkin-biçinlə bağlı texniki bir bülletendir. Amma Zərdabi sətiraltı mesajlarla azadlıqdan, elmdən, qadın hüquqlarından yazırdı.

Qəzetin nəşri tam bir cəhənnəm əzabı idi. Həsən bəyin şriftləri tökmək üçün xüsusi mətbəəsi yox idi, hərfləri Tiflisdən gətizdirmişdi. O həm redaktor, həm korrektor, həm də bəzən qəzet paylayan idi. Pulu çatmayanda evindəki gümüş qabları, xalçaları satıb kağız pulu ödəyirdi. "Əkinçi" cəmi 56 nüsxə çıxa bildi. 1877-ci ildə Rusiya-Türkiyə müharibəsi başlayanda çar hökuməti qəzeti "türkpərəst və təhlükəli" elan edərək birdəfəlik bağladı.

Həsən bəyin həyatında həyat yoldaşı Hənifə xanım Məlikovanın (Abayeva) rolu sadəcə bir ailə tablosu deyil. Hənifə xanım milliyyətcə balkar idi və Tiflis Müqəddəs Nina qızlar gimnaziyasını bitirmiş ilk müsəlman qadınlardan biri idi. Zərdabi onun haqqında "Kaspi" qəzetindəki elandan öyrənmiş və sırf savadlı bir qadınla çiyin-çiyinə vuruşmaq üçün Tiflisə gedib onunla evlənmişdi. Onların nikahı dövrü üçün inqilabi idi. Həsən bəy Hənifə xanıma söz vermişdi ki, ömrünün sonuna qədər ikinci bir qadınla evlənməyəcək (o dövrün çoxarvadlılıq mühitində bu, böyük cəsarət idi). Onlar evlərini pulsuz internata çevirdilər. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gələn kimsəsiz və kasıb uşaqlar bu evdə qalır, Hənifə xanımın bişirdiyi yeməyi yeyir, Zərdabidən gizlicə dünyəvi elmləri öyrənirdilər.

16 illik sürgün və Zərdab kəndindəki mübarizə

"Əkinçi" bağlandıqdan sonra Zərdabi Bakıdan rəsmən uzaqlaşdırıldı. O, doğma kəndi Zərdaba getməyə məcbur oldu və orada tam 16 il dövlət nəzarəti (polis nəzarəti) altında yaşadı. Amma dinc dayanmadı. Kənddə yerli bəylərin, çar məmurlarının soyduğu kəndlilərə pulsuz hüquqi yardım göstərir, onların haqlarını məhkəmələrdə qoruyurdu. Eyni zamanda kənd təsərrüfatını elmi yollarla inkişaf etdirmək üçün yerli əhaliyə ipəkçilik və heyvandarlıq dərsləri keçirdi. O illərdə onun evini dəfələrlə yandırmağa cəhd etdilər, cəhalət içində olan yerli camaat onu "dindən çıxmış kafir" adlandırırdı.

Dumadakı son döyüş və vəsiyyət

1896-cı ildə Bakıya qayıtmağa icazə veriləndə Həsən bəy artıq qocalmış və səhhəti pisləşmişdi. Lakin o, dərhal Bakı Şəhər Dumasının üzvü seçildi. Dumadakı fəaliyyəti dövründə Bakı məktəblərində ana dilinin tədris olunması, kasıb uşaqlar üçün büdcədən pul ayrılması üçün can qoydu. Ömrünün son illərində iflic keçirdi, bədəninin bir tərəfi işləmirdi, amma iclaslara onu arabada gətirirdilər.

1907-ci il noyabrın 28-də Həsən bəy vəfat etdi. Sağlığında onun qəzetini almayan, fikirlərinə gülən, onu təqib edən Bakı camaatı, dəfn günü küçələrə tökülüşmüşdü. İnsanlar onun tabutunu çiyinlərində daşıyırdılar.

Həsən bəy Zərdabi özündən sonra ailəsinə heç bir mal-mülk, pul qoymadı. Onun son günlərində etdiyi vəsiyyət isə əslində bu günün cəmiyyətinə ən böyük dərs və mesajıdır:

"Sizdən xahiş edirəm, mənim üçün təmtraqlı dəfn mərasimi təşkil etməyin. O xərcləri kasıb müsəlman tələbələrin təhsilinə, təqaüdünə sərf edin. Mənim ruhuma ediləcək ən böyük hörmət budur".

Heç kimdən rütbə və ya minnət gözləmədi. Geriyə isə zülmətin içində təkbaşına yandırdığı və bir daha heç vaxt sönməyəcək maarif çırağı qaldı.

Qiymət Mahir