SSRİ o qədər böyük və palçıqlı idi ki, alman ordusu sadəcə işğal etməkdən bezdi – 1941-ci ilin hərbi kampaniyası
Hitler həmişə Sovet rejiminin devrilməsini düşünürdü və 1939-cu il Almaniya-Sovet Hücum Etməmə Paktını sadəcə məqsədəuyğunluq məsələsi kimi qarşılasa da, antibolşevizm onun ən dərin emosional əqidəsi olaraq qalırdı. 1940-cı ilin iyun ayında Baltikyanı ölkələrin, Bessarabiya və Şimali Bukovinanın Sovet tərəfindən işğalı və nəticədə Almaniyanın asılı olduğu Rumıniya neft yataqlarına Sovet qüvvələrinin yaxınlaşması onun hisslərini yenidən alovlandırdı.
Hitler Sovet liderinin niyyətlərindən kəskin şəkildə şübhələnməyə başladı. O, hiss etməyə başladı ki, Sovet İttifaqı ilə hesablaşmazdan əvvəl Qərbi Avropanın tam tabe edilməsini gözləyə bilməyəcək. Hitler və generalları əvvəlcə SSRİ-nin işğalını 1941-ci ilin may ayının ortalarına planlaşdırmışdılar, lakin həmin ilin aprelində Yuqoslaviya və Yunanıstana hücumun gözlənilməz zərurəti ortaya çıxdığından, onlar Sovet kampaniyasını iyun ayının sonlarına təxirə salmağa məcbur oldular.
Hitlerin Balkanlardakı qələbələrinin sürəti ona bu yenidən tərtib olunmuş cədvələ əməl etmək imkanı versə də, beş həftəlik gecikmə SSRİ-nin işğalını həyata keçirmək üçün vaxtı qısaltdı və bu daha ciddi nəticələrə gətirib çıxardı, çünki 1941-ci ildə Rusiya qışı adətən gözlənilən vaxtdan daha tez gəldi. Buna baxmayaraq, Hitler və Alman Ordusunun Ali Komandanlığının (OKH) başçıları — ordunun baş komandanı Valter fon Brauçiç və baş qərargah rəisi Frans Halder Qırmızı Ordunun iki-üç ay ərzində məğlub edilə biləcəyinə və oktyabrın sonuna qədər almanların Arxangelskdən Həştərxana qədər uzanan xəttin qərbində Rusiyanın bütün Avropa hissəsini və Ukraynanı fəth edəcəyinə əmin idilər. Sovet İttifaqının işğalına "Barbarossa Əməliyyatı" kod adı verildi.
İşğal: Sovet İttifaqı, 1941
Sovet İttifaqına qarşı kampaniya üçün almanlar ümumilikdə təxminən 3.000.000 nəfərdən ibarət təxminən 150 diviziya ayırmışdılar. Bunların arasında 19 tank diviziyası var idi və ümumilikdə "Barbarossa" qüvvələrində təxminən 3000 tank, 7000 artilleriya qurğusu və 2500 təyyarə var idi. Bu, əslində, bəşəriyyət tarixində ən böyük və ən güclü işğalçı qüvvə idi. Alman qüvvələrinin gücü Finlandiya və Rumıniyanın 30-dan çox diviziyası ilə daha da artdı.
Sovet İttifaqında həm tankların, həm də təyyarələrin sayı almanlardan iki, bəlkə də üç dəfə çox idi, lakin onların təyyarələri əsasən köhnəlmişdi. Sovet tankları isə alman tankları ilə təxminən eyni səviyyədə idi. Hitlerin qələbə şanslarına daha böyük maneə, Alman kəşfiyyat xidmətinin Stalinin SSRİ-nin dərinliklərindən gətirə biləcəyi qoşun ehtiyatlarını az qiymətləndirməsi oldu. Almanlar SSRİ-nin qərb hissələrində təxminən 150 diviziyanın olduğunu düzgün hesablamışdılar və daha 50 diviziyanın hazırlana biləcəyini ehtimal etmişdilər. Lakin Sovetlər əslində avqustun ortalarına qədər 200-dən çox yeni diviziya gətirdilər ki, bu da ümumilikdə 360-a çatdı.
Nəticədə almanlar üstün texnika ilə ilkin Sovet ordularını darmadağın etməyə müvəffəq olsalar da, sonra yollarının yeni qüvvələrlə bağlandığını gördülər. Yanlış hesablamaların təsiri daha da artdı, çünki avqustun çox hissəsi Hitler və onun məsləhətçiləri arasında ilkin qələbələrdən sonra hansı istiqaməti izləməli olduqları barədə uzun mübahisələrlə boşa getdi. Almanların hesablamalarındakı digər bir amil sırf siyasi idi, baxmayaraq ki, heç də az səhv deyildi: onlar inanırdılar ki, işğaldan sonrakı üç-altı ay ərzində Sovet rejimi daxili dəstək çatışmazlığı üzündən süqut edəcək.
Almaniyanın Sovet İttifaqına hücumu Britaniyanın vəziyyətinə dərhal və olduqca faydalı təsir göstərməli idi. O vaxta qədər Britaniyanın perspektivləri, britaniyalıların özləri istisna olmaqla, əksər insanların gözündə ümidsiz görünürdü; hökumətin Fransanın süqutundan sonra mübarizəni davam etdirmək və Hitlerin sülh təkliflərini rədd etmək qərarı, ABŞ və ya SSRİ-dən yardım gəlmədiyi təqdirdə, yalnız yavaş bir intihar demək ola bilərdi. Hitler Britaniyaya qarşı gərginlik artdığı bir vaxtda şərqə dönüb Sovet İttifaqına hücum etməklə əslində Britaniyaya yardım göstərmiş oldu.
1941-ci ildə Almaniyanın rəhbərlik etdiyi Sovet İttifaqına hücum niyə uğursuz oldu?
22 iyun 1941-ci ildə alman hücumu, 1940-cı ildə Fransanın işğalında olduğu kimi, eyni komandirlərin rəhbərliyi altında üç ordu qrupu tərəfindən başladı: solda (şimalda) Leebin komandanlığı altında bir ordu qrupu Şərqi Prussiyadan Baltikyanı ölkələrə, Leninqrada doğru hücum etdi; sağda (cənubda), Rundştedtin rəhbərliyi altında başqa bir ordu qrupu, Kleystin rəhbərliyi altında zirehli qrupla birlikdə, Polşanın cənubundan Ukraynaya, Kiyevə qarşı irəlilədi və oradan cənub-şərqə, Qara dəniz və Azov dənizi sahillərinə doğru hərəkət etməli idi; mərkəzdə isə, Pripet bataqlıqlarının şimalında əsas zərbəni Bokun ordu qrupu vurdu — bir zirehli qrupu Quderianın, digəri isə Hotun rəhbərliyi altında, şimal-şərqə, Smolensk və Moskvaya doğru irəlilədi.
1800 mil cəbhə boyunca hücum Sovet rəhbərliyini tamamilə gözlənilməz hala saldı və Qırmızı Ordunu hazırlıqsız və qismən tərxis olunmuş vəziyyətdə qoydu. Şimal sərhədini deşən Quderianın tankları işğalın ilk günündə sərhəddən 50 mil irəlilədi və 27 iyunda ondan 200 mil irəlidə olan Minskdə oldular. Minskdə onlar qarşı cinahı deşən Hotun tankları ilə birləşdilər, lakin Bokun piyada qoşunları ərazidəki Sovet qüvvələrinin mühasirəsini tamamlamaq üçün kifayət qədər tez təqib edə bilmədilər; ön cəbhədə 300.000 əsir götürülsə də, Sovet qüvvələrinin böyük bir hissəsi şərqə qaça bildi. Sovet orduları yöndəmsiz şəkildə idarə olundu və 1940-cı ildə fransızların etdiyi kimi hissə-hissə hərəkət edərək öz tank qüvvələrini zəiflətdilər. Lakin təcrid olunmuş Sovet qoşunları fransızların göstərmədiyi inadkarlıqla vuruşdular və müqavimətləri alman dalğası onları keçdikdən sonra da yol mərkəzlərini bağlamağa davam edərək irəliləyişə mane oldu.
Nəticə, 10 iyulda Dnepr çayını keçən Quderianın tanklarının altı gün sonra Smolenskə girib Vitebskdən gələn Hotun hücumu ilə birləşdiyi zaman oxşar oldu: 200.000 sovet əsiri götürüldü; lakin bəzi Sovet qüvvələri tələdən Desna xəttinə çəkilə bildi və alman zirehli qüvvələrinin arxasında böyük bir müqavimət mərkəzi qaldı. Bundan əlavə, iyulun ortalarına qədər bir sıra yağışlar qumlu rus yollarını tıxanmış palçığa çevirdi və tankların arxasındakı alman nəqliyyat vasitələri bu yollardan yalnız çox yavaş irəliləyə bildi. Almanlara həm də geri çəkilən Sovetlərin tətbiq etdiyi "yandırılmış torpaq" siyasəti mane oldu.
Sovet qoşunları Almaniyanın hücumu qarşısında məhsulu yandırdı, körpüləri dağıtdı və fabrikləri boşaltdı. SSRİ-nin ən qərb hissələrindəki bütün polad və sursat zavodları sökülərək dəmir yolu ilə şərqə göndərildi və orada yenidən istehsala qaytarıldı. Sovetlər, həmçinin dəmir yol vaqonlarının əksəriyyətini məhv etdi və ya boşaltdı, beləliklə, almanları Sovet dəmir yolu sistemindən istifadə etmək imkanından məhrum etdilər, çünki Sovet dəmir yolu xətti Alman dəmir yolundan fərqli ölçüdə idi və nəticədə, alman dəmir yolu vaqonları orada yararsız hala düşdü.
Buna baxmayaraq, iyulun ortalarına qədər almanlar 400 mildən çox irəliləmişdilər və Moskvadan cəmi 200 mil məsafədə idilər. Qış başlamazdan əvvəl həlledici irəliləyişlər etmək üçün hələ də kifayət qədər vaxtları var idi, lakin onlar bu fürsəti itirdilər — əsasən avqust ayı ərzində Hitler və OKH arasında növbəti hücumların istiqaməti ilə bağlı mübahisələr üzündən: OKH əsas məqsəd kimi Moskvanı təklif etsə də, Hitler əsas səylərin Ukrayna və Donets hövzəsi üzərindən cənub-şərqə, Qafqaza doğru yönəldilməsini istəyirdi, Leninqrada qarşı isə şimal-qərbdə yalnız kiçik bir irəliləyiş (Leebin ordu qrupu ilə birləşərək) nəzərdə tutulurdu.
Bu arada, Ukraynada Rundştedt və Kleyst, ikincisi daha güclü olsa da, əsas Sovet müdafiəsini qısa müddətə dayandırmışdılar. İyulun sonuna qədər Kiyevin cənubunda yeni bir Sovet cəbhəsi qırıldı; növbəti iki həftə ərzində almanlar Rumıniyanın eyni vaxtda apardığı hücumla birləşmək üçün Buq və Dnepr çaylarının Qara dənizə töküldüyü ərazilərə doğru irəlilədilər. Daha sonra Kleystə Kiyevin arxasındakı Sovet qüvvələri ətrafında daha güclü bir əhatələmə hərəkatı üçün Ukraynadan şimala, Quderiana isə Smolenskdən cənuba doğru hərəkət əmri verildi; sentyabrın sonuna qədər bu əhatələmə hərəkatı çərçivəsində 520.000 nəfər əsir götürüldü.
Bu nəhəng mühasirələr qismən bacarıqsız Sovet yüksək rütbəli komandirlərinin, qismən də baş komandan olaraq generallarının məsləhətini inadla rədd edən və ordularına əks-hücuma hazırlaşmaq üçün şərqə çəkilib yenidən qruplaşmağa icazə vermək əvəzinə, yerində dayanıb döyüşməyi əmr edən Stalinin günahı idi.
Qış yaxınlaşırdı və Hitler Leninqradın kənarında Libin şimala doğru hərəkətini dayandırdı. Lakin o, Rundştedt və Kleystə Dneprdən Don çayı və Qafqaza doğru irəliləməyi əmr etdi; Bok isə Moskvaya doğru irəliləməyə davam etməli idi.
Bokun Moskvaya qarşı yeni hücumu 2 oktyabr 1941-ci ildə başladı. Bokun orduları Vyazma ətrafında böyük bir mühasirə qurduqda, onun perspektivləri parlaq görünürdü — burada daha 600.000 sovet əsgəri əsir götürüldü. Bu, almanlara bir anlığa Moskvaya gedən yolu demək olar ki, tamamilə açıq qoydu. Lakin Vyazma döyüşü oktyabrın sonlarına qədər başa çatmadı; alman qoşunları yorulmuşdu, hava pisləşdikcə ərazi bataqlığa çevrildi və yavaş irəliləyiş zamanı yolda yeni Sovet qüvvələri peyda olmağa başladı. Alman generallarından bəziləri hücumu dayandırıb münasib bir qış xətti tutmaq istəyirdilər.
Lakin Bok Sovetlərin dağılmaq üzrə olduğuna inanaraq irəliləməyi istəyirdi, Brauçiç və Halder isə onun fikri ilə razılaşırdılar. Bu da Hitlerin istəyi ilə üst-üstə düşdüyündən, o, heç bir etiraz etmədi. İndi gözləri önündə bu qədər yaxın olan Moskvanın cazibəsi, ən yüksək rütbəli liderlərin belə müqavimət göstərə bilməyəcəyi qədər böyük idi. 2 dekabrda daha bir cəhd başladı və bəzi alman dəstələri Moskvanın ətraf ərazilərinə daxil oldu; lakin ümumi irəliləyiş paytaxtı əhatə edən meşələrdə dayandırıldı. Böyük alman hücumunun bu son mərhələsinin uğursuzluğu qismən Rusiya qışının təsiri ilə bağlı idi, çünki o il Rusiyada temperatur son onilliklərin ən şiddətli səviyyəsinə çatmışdı.
Oktyabr və noyabr aylarında donvurma dalğası pis geyimli alman qoşunlarına ağır zərbə vurmuşdu — onlara qış geyimləri verilməmişdi — buzlu soyuq isə almanların mexaniki nəqliyyat vasitələrini, tanklarını, artilleriyasını və təyyarələrini iflic etmişdi. Sovetlər isə əksinə, yaxşı geyimli idilər və qışda almanlardan daha effektiv döyüşməyə meylli idilər. Bu vaxta qədər alman itkiləri Fransa və Balkanlara qarşı kampaniyalarda eşidilməmiş səviyyəyə çatmışdı; noyabr ayına qədər almanlar təxminən 730.000 itki vermişdilər.
Cənubda Kleyst artıq 22 noyabrda Qafqaza açılan qapı olan Rostov-na-Donu şəhərinə hücum etmişdi, lakin tanklarının yanacağı tükənmişdi. Buranın əldə saxlanılmasının yararsız olduğunu görən Rundştedt oranı tərk etmək istədi, lakin Hitler tərəfindən bu rədd edildi. 28 noyabrda Sovet əks-hücumu Rostovu geri aldı və Rundştedt dörd gün sonra komandanlıqdan azad edildi. Buna baxmayaraq, almanlar Rundştedtin tövsiyə etdiyi kimi Mius çayı boyunca cəbhə qurmağı bacardılar.
Georgi Jukov
Almanların Moskvaya qarşı hücumu zəiflədikcə, Moskva cəbhəsindəki Sovet komandanı general Georgi Konstantinoviç Jukov 6 dekabrda Moskvanın cənubundakı Yelets və Tula sektorlarında Bokun sağ cinahına, şimal-qərbdəki Klin və Kalinin sektorlarında isə onun mərkəzinə zərbələrlə ilk böyük əks-hücumunu başlatdı. Bu hücumlar üçün soyuq havada son dərəcə təsirli döyüşçü olan Sibir qoşun hissələrindən istifadə edildi. Bunun ardınca Velikiye Luki sektorunda alman sol cinahına zərbə endirildi; 1941-42-ci illərin qışı boyunca davam edən bu əks-hücum tezliklə Smolensk istiqamətində üçtərəfli yaxınlaşma formasını aldı.
Bu Sovet əks-hücumları yorğun düşmüş almanları geri çəkdi, onların cinahlarını dolaşdı və kritik bir vəziyyət yaratdı. Generallardan tutmuş aşağı rütbəlilərə qədər işğalçılar Napoleonun Moskvadan geri çəkilməsi ilə bağlı dəhşətli düşüncələrlə dolu idilər. Həmin fövqəladə vəziyyətdə Hitler mümkün olan ən qısa yerli geri çəkilmələrdən başqa heç bir geri çəkilməyə icazə vermədi. Onun bu qərarı qoşunlarını Moskvaya baxan irəli mövqelərdə dəhşətli əzablara məruz qoydu, çünki onların nə rus qış kampaniyası üçün lazımi geyimləri, nə də avadanlıqları var idi; lakin əgər onlar bir dəfə ümumi geri çəkilməyə başlasaydılar, bu, asanlıqla panikaya düşmüş bir məğlubiyyətə çevrilə bilərdi.
Qırmızı Ordunun qış əks-hücumu dekabr ayında başladıqdan sonra üç aydan çox davam etdi, baxmayaraq ki, irəliləyiş sürəti get-gedə azalırdı. 1942-ci ilin mart ayına qədər bəzi sektorlarda 150 mildən çox irəliləyiş əldə edilmişdi. Lakin almanlar qış cəbhəsinin əsas istehkam nöqtələrini — Şlüsselburq, Novqorod, Rjev, Vyazma, Bryansk, Orel, Kursk, Xarkov və Taqanrod kimi şəhərləri qoruyub saxladılar, baxmayaraq ki, Sovetlər tez-tez bu, faktiki olaraq kəsilmiş istehkamlardan çox mil irəlidə hərəkət edirdilər.
Geriyə baxdıqda, Hitlerin genişmiqyaslı geri çəkilməyə qoyduğu veto, alman qoşunlarının inamını bərpa edəcək və ehtimal ki, onları genişmiqyaslı çöküşdən xilas edəcək şəkildə işlədiyi məlum oldu. Buna baxmayaraq, onlar bu sərt müdafiə üçün dolayı yolla ağır bədəl ödədilər. Dərhal ortaya çıxan bir maneə, Luftwaffenin gücünün qış şəraitində bu az-çox təcrid olunmuş istehkam şəhərlərinin qarnizonlarına hava təchizatını təmin etmək üçün uzun müddət davam edən səylər nəticəsində tükənməsi oldu. Həmin qış kampaniyasının ona hazır olmayan ordulara verdiyi böyük gərginliyin başqa ciddi nəticələri də oldu. Qış bitməmiş bir çox alman diviziyası ilkin güclərinin üçdə birinə qədər azaldı və bir daha tam şəkildə bərpa olunmadı.
Alman kampaniya planı 1941-ci ilin avqustunda uğursuzluğa düçar olmağa başlamışdı və Sovet əks-hücumu başlayanda bu uğursuzluq tamamilə aşkar oldu. Buna baxmayaraq, dekabr ayında Brauçiçi vəzifəsindən kənarlaşdırıb özünü ordu baş komandanı təyin edən Hitler, baş qərargahın onun strategiyasına qarşı qəti müqavimətini sona qədər ləğv etməkdə israr etdi.
Almaniya-Sovet münaqişəsinin ilk üç ayı SSRİ ilə Böyük Britaniya və SSRİ ilə ABŞ arasında ehtiyatlı yaxınlaşmalara səbəb oldu. 12 iyul 1941-ci il tarixli İngiltərə-Sovet müqaviləsi imzalayan dövlətlərin bir-birinə kömək etməsini və Almaniya ilə ayrıca sülh bağlamaqdan çəkinməsini öhdəliyə çevirdi.
25 avqust 1941-ci ildə Britaniya və Sovet qüvvələri İranı birgə işğal etdilər — bu, ölkədə alman bazasının yaradılmasının qarşısını almaq və müharibə müddətincə ərazini işğal zonalarına bölmək məqsədi daşıyırdı; sentyabrın sonlarında isə Moskvada keçirilən konfransda Sovet, Britaniya və ABŞ nümayəndələri Böyük Britaniya və ABŞ-ın Sovet İttifaqına verəcəyi təyyarələr, tanklar və xammal da daxil olmaqla aylıq təchizatın miqdarını müəyyənləşdirdilər.
Şərq Cəbhəsindəki kritik vəziyyət Hitleri 11 dekabr 1941-ci ildə — Yaponiyanın Sakit Okeanda və Uzaq Şərqdə ABŞ, Britaniya və Holland mövqelərinə hücumundan sonra Almaniyanın ABŞ ilə müharibə vəziyyətində olduğunu elan etməkdən çəkindirmədi, çünki bu, hərbi əməliyyatların genişləndirilməsinə baxmayaraq, Alman quru qüvvələrini dərhal yeni bir əməliyyat meydanına çevirmədi, eyni zamanda Alman Donanmasına dənizdə müharibəni gücləndirmək hüququ verdi.
Qiymət Mahir
