SAVAŞIN 5-Cİ İLİ: Avropa və Rusiyanın parları yarışda, kimin "stok"u əridi?
Rusiya–Ukrayna müharibəsi 2022-ci ilin fevralından etibarən həm Rusiyanın, həm də Avropa ölkələrinin iqtisadi siyasətində ciddi dəyişikliklərə səbəb olub. Bu dövrdə tərəflərin xərcləri həm miqyas, həm də maliyyələşmə modeli baxımından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Rusiya müharibəni əsasən öz federal büdcəsi hesabına maliyyələşdirir. Bu xərclərə təkcə rəsmi müdafiə büdcəsi deyil, həm də gizli maddələr, hərbi-sənaye kompleksinə sifarişlər, işğal olunmuş ərazilərin saxlanması və hərbçilərə, onların ailələrinə edilən sosial ödənişlər daxildir. Beynəlxalq qiymətləndirmələrə görə, Rusiyanın hərbi xərcləri 2022-ci ildə təxminən 100 milyard dollar civarında olub, sonrakı illərdə isə davamlı şəkildə artaraq 2025-ci ildə rəsmi olaraq 180–190 milyard dollara çatıb. Bəzi alternativ hesablamalar bu rəqəmin daha yüksək — hətta 250–280 milyard dollar səviyyəsində ola biləcəyini göstərir. Ümumilikdə 2022–2025 dövrü üzrə Rusiyanın müharibə ilə bağlı xərcləri 500–600 milyard dollar həcmində qiymətləndirilir.
Bu xərclərin iqtisadiyyata təsiri kifayət qədər ağırdır. 2025-ci ildə dövlət büdcəsinin təxminən yarısına yaxın hissəsi müdafiə və müharibə ilə bağlı sahələrə yönəlir. Müharibə ÜDM-in təxminən 7–10%-ni əhatə edir ki, bu da iqtisadiyyatın hərbiləşməsi, sosial sahələrə ayrılan vəsaitin sıxışdırılması və uzunmüddətli inkişaf imkanlarının zəifləməsi ilə nəticələnir. Maliyyələşmə əsasən enerji gəlirləri, vergi artımları və inflyasiya hesabına təmin olunur.
Avropa ölkələrinin xərcləri isə fərqli struktur daşıyır. Burada həm Ukraynaya göstərilən yardım, həm də milli müdafiə büdcələrinin artırılması paralel şəkildə həyata keçirilir. 2022–2025-ci illər ərzində Avropa ölkələri və Avropa İttifaqı birlikdə Ukraynaya ümumilikdə 180–220 milyard dollar həcmində yardım ayırıb. Bu məbləğin təxminən 65–80 milyard dolları hərbi yardımdır, qalan hissə isə maliyyə və humanitar dəstəkdən ibarətdir. Xüsusilə 2025-ci ildə Avropanın hərbi yardımı nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb və bəzi hallarda ABŞ-ın dəstəyini üstələyib. Almaniya, Böyük Britaniya, Polşa və Şimali Avropa ölkələri bu prosesdə əsas rol oynayan dövlətlərdir.
Eyni zamanda, Avropa ölkələri öz müdafiə xərclərini də ciddi şəkildə artırıblar. Müharibədən əvvəl NATO üzvü olan Avropa dövlətlərinin müdafiə xərcləri ÜDM-in orta hesabla 1.5–1.7%-i səviyyəsində idisə, 2025-ci ildə bu göstərici 2%-i keçib. Bəzi ölkələr, xüsusilə Polşa və Baltik dövlətləri bu həddi xeyli aşaraq 3–4% səviyyəsinə çatdırıblar. 2025-ci ildə Avropanın ümumi müdafiə xərcləri təxminən 560 milyard dollara yüksəlib ki, bu da son onilliklərin ən sürətli artımı hesab olunur.
Müqayisə göstərir ki, Rusiya müharibəni daha yüksək intensivliklə və öz iqtisadiyyatına daha böyük yük salmaqla aparır. Bu, bir növ məcburi hərbiləşmə modelidir və digər sahələrin inkişafını məhdudlaşdırır. Avropa isə daha aşağı nisbi xərclə, lakin kollektiv şəkildə hərəkət edir. Yəni yük ayrı-ayrı ölkələr arasında bölüşdürülür və bu, ümumi sistemi daha davamlı edir.
Digər mühüm fərq xərclərin strukturu ilə bağlıdır. Rusiya daha çox ucuz və kütləvi istehsala — artilleriya, sursat və dronlara üstünlük verir, eyni zamanda insan resurslarından geniş istifadə edir. Avropa isə daha bahalı, texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş silah sistemlərinə və müdafiə sənayesinin modernləşdirilməsinə yönəlir.
İqtisadi nəticələr də fərqlidir. Rusiya üçün müharibə xərcləri və sanksiyalar uzunmüddətli zəifləmə riski yaradır. Avropa üçün isə bu proses müəyyən çətinliklərə baxmayaraq enerji siyasətinin dəyişməsi, sənayenin yenidən qurulması və müdafiə sahəsində əməkdaşlığın güclənməsi ilə müşayiət olunur.
Nəticə olaraq demək olar ki, Rusiya müharibəni mərkəzləşdirilmiş şəkildə və əsasən öz resursları hesabına maliyyələşdirərək iqtisadiyyatını ciddi gərginliyə salır. Avropa isə həm Ukraynaya dəstək verir, həm də öz müdafiə qabiliyyətini artırır, lakin bunu kollektiv və daha balanslaşdırılmış şəkildə həyata keçirir. Bu da uzunmüddətli perspektivdə daha davamlı model kimi görünür.
Jalə Rövşən
