Azərbaycan insanı ən çox hansı səbəbdən ölür?

Dünyada hər il təxminən 60 milyona yaxın insan müxtəlif səbəblərdən həyatını itirir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) qlobal hesabatları göstərir ki, inkişaf etməkdə olan və keçid iqtisadiyyatına sahib ölkələrdə ölüm strukturu son onilliklərdə kəskin şəkildə dəyişib. Əgər ötən əsrdə yoluxucu xəstəliklər və epidemiyalar kütləvi can itkilərinə səbəb olurdusa, bu gün qloballaşan dünyada mənzərə tamamilə fərqlidir. Artıq qeyri-yoluxucu xroniki xəstəliklər, oturaq həyat tərzi və qidalanma vərdişləri qlobal ölüm statistikasının başında qərarlaşır. 

Bəs ölkəmizdə vəziyyət necədir? Azərbaycanlılar ən çox hansı səbəblərdən dünyasını dəyişir?

Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi hesabatlarına və "Azərbaycanda Qadınlar və Kişilər" statistik məcmuəsinə nəzər saldıqda, ölkəmizdə də ölüm hallarının böyük əksəriyyətinin qlobal tendensiyaya uyğun olaraq xroniki xəstəliklərlə bağlı olduğu görünür. Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyat şöbələrindən və Səhiyyə Nazirliyinin tibb müəssisələrindən daxil olan rəsmi ölüm aktları əsasında formalaşdırılan statistika göstərir ki, ölkədə hər il baş verən ortalama 55-60 min arası ölüm hadisəsinin strukturunda kəskin xəstəlik və gender fərqləri mövcuddur. İllik rəqəmlərə diqqət yetirdikdə, kişilər arasında ölüm hallarının sayı qadınlara nisbətən gözəçarpan dərəcədə yüksəkdir; belə ki, qeydə alınan təxminən 58 909 ölüm halının 32 436-sı kişilərin, 26 473-ü isə qadınların payına düşür. Ölüm faktlarının tibbi diaqnozlar (ÜST-nin ICD-10 kodları) üzrə qruplaşdırılması isə ölkədə bəzi xəstəlik qruplarının ciddi milli sağlamlıq probleminə çevrildiyini ortaya qoyur.

Azərbaycanda can itkisinə səbəb olan amillərin önündə ürək-damar xəstəlikləri dayanır və bu qrup ümumi statistikanın yarıdan çoxunu təşkil edərək kəskin fərqlə ilk sırada yer alıb. Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi rəqəmlərinə görə, il ərzində dünyasını dəyişən şəxslərdən 33 289 nəfəri məhz miokard infarktı, ürəyin işemik xəstəliyi və beyin qan dövranının pozulması (insult) kimi qan dövranı sistemi patologiyaları səbəbindən həyatını itirir. Yüksək arterial təzyiq, yağlı və duzlu qidalanma vərdişləri ilə yanaşı, siqaret istifadəsi ölkədə bu xəstəliklərin əsas tətikləyicisi hesab olunur.

Siyahıda ikinci ən böyük ölüm səbəbi kimi onkoloji xəstəliklər çıxış edir. Rəsmi qeydiyyata alınan bədxassəli yenitörəmələr il ərzində ortalama 9 681 nəfərin ölümünə bais olur. Səhiyyə Nazirliyinin onkoloji xidmət arxivləri və ÜST-nin regional profilləri göstərir ki, burada da gender fərqləri struktur qanunauyğunluq təşkil edir; kişilər arasında daha çox ağciyər və mədə xərçəngi, qadınlar arasında isə süd vəzisi xərçəngi can alma dərəcəsinə görə öndə gedir.

Xəstəliklərdən kənar faktorları birləşdirən travmalar və bədbəxt hadisələr ölüm strukturunda üçüncü yeri tutur. Yol-nəqliyyat hadisələri, istehsalat qəzaları və müxtəlif zəhərlənmələr nəticəsində ölkədə il ərzində təxminən 2 714 nəfər həyatını itirir. Daxili İşlər Nazirliyinin Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinin statistik məlumatları ilə də tam üst-üstə düşən bu sahədə diqqətçəkən əsas məqam, kişi ölümlərinin qadınlara nisbətən təxminən 4-5 dəfə çox olmasıdır ki, bu da riskli peşə və davranış amilləri ilə izah edilir.

Daha sonrakı yerlərdə isə yanlış qidalanma vərdişləri, hepatit viruslarının fəsadları və alkoqol asılılığı nəticəsində yaranan qaraciyər sirrozlarını ehtiva edən həzm sisteminin xəstəlikləri (illik ortalama 1 964 ölüm halı) və aktiv tütün istifadəsi ilə birbaşa əlaqələndirilən, Xroniki Obstruktiv Ağciyər Xəstəliyi (XOAX) və ağır pnevmoniyaları özündə birləşdirən tənəffüs sisteminin xəstəlikləri (illik ortalama 1 450 ölüm halı) qərarlaşır. 

Bütün bu rəsmi mənzərə göstərir ki, Azərbaycanda vaxtından əvvəl ölüm riskinin qarşısının alınması birbaşa qeyri-yoluxucu xroniki xəstəliklərin erkən diaqnostikası, icbari tibbi sığorta mexanizmlərinin effektivliyi və əhalinin sağlam həyat tərzini mənimsəməsi ilə sıx bağlıdır.

Qiymət Mahir