"Qalib gəlmək üçün deyil, uduzmamaq üçün vuruşurlar” — Ramiz Yunus yazır…
Son illərin hadisələri dünya liderlərinin son ana qədər görməzlikdən gəlməyi üstün tutduqları bir həqiqəti yenidən təsdiqləyir: müharibəyə girmək asandır, ondan çıxmaq isə demək olar ki, mümkün deyil. Burada səhvin bədəli həmişə həddindən artıq yüksək olur, cəza isə qaçılmazdır. XXI əsrin tarixi artıq iki nümunəvi misal təqdim edib: Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi, ABŞ-nin və onun müttəfiqlərinin İrana qarşı hərbi kampaniyası. Hər iki halda söhbət sadəcə münaqişələrdən deyil, milyonların hesabını ödədiyi strateji səhvlərdən gedir.
Kontekstlərin fərqli olmasına baxmayaraq, bu müharibələrin əsasında eyni amillər dayanır: özünə həddindən artıq inam, gücün şişirdilmiş qiymətləndirilməsi və beynəlxalq hüququn şüurlu şəkildə gözardı edilməsi.
Qaydalar mane olduqda, onlar pozulur. Cəza olmadıqda isə bu, normaya çevrilir.
Beynəlxalq hüquq baxımından bu müharibələrin hər ikisi onun pozulmasıdır. Heç biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının sanksiyasını almayıb. Lakin problem daha dərindir: müharibədən sonrakı dünya nizamının memarları onu çoxdan seçici tətbiq alətinə çeviriblər. ABŞ və Rusiya veto hüququna malik olmaqla faktiki olaraq özlərini formal olaraq qorumağa borclu olduqları sistemdən üstün tutublar. Güclülərə qarşı işləməyən hüquq hüquq olmaqdan çıxır, dekorasiyaya çevrilir.
Bu, normadan kənara çıxma deyil, əksinə, son onilliklərin elə öz normasıdır. Soyuq müharibə göstərdi ki, beynəlxalq hüquq ciddi nəticələr olmadan gözardı edilə bilər. SSRİ-nin dağılmasından sonra qaydaların nəhayət işləməyə başlayacağı illüziyası yarandı. Lakin bu baş vermədi. Rusiya yalnız hüquqi varis statusunu deyil, həm də Sovet İttifaqının siyasi məntiqini miras aldı. ABŞ isə öz növbəsində maraqlarına uyğun gəldikdə güc təzyiqi praktikasından imtina etmədi. Dövrlər dəyişdi, amma güc məntiqi dəyişmədi.
Məhz buna görə bu günkü dünya nizamı getdikcə daha çox bir illüziyaya bənzəyir. Formal olaraq qaydalar mövcuddur, lakin faktiki olaraq yalnız bir şey işləyir — güc balansı. Dünya artıq tənzimlənmir, o, uçurumun kənarında balans saxlayır.
Hər iki müharibə eyni sürətli qələbə illüziyası ilə başladı. Ukraynada Rusiyanın blitskriqə hesablanmış planı iflasa uğradı və uzanan, tükəndirici münaqişəyə çevrildi. Müharibənin beşinci ili artıq strategiya deyil, çıxışı itkisiz mümkün olmayan bir dalandır. Blitskriq həmişə rəqibin səhvinə ümid etməkdir, lakin çox vaxt öz səhvlərini üzə çıxarır.
ABŞ İrana qarşı münaqişədə eyni məntiqi təkrarladı. Tehrandakı sistemin sürətli şəkildə sarsıdılmasına hesablanmış plan özünü doğrultmadı. Tehrandakı rejim dayandı, əsas hərbi imkanlar məhv edilmədi, strateji məqsədlərə nail olunmadı. Üstəlik, nəticələr qlobal oldu: Hörmüz boğazının bloklanması dünya iqtisadiyyatına zərbə vurdu, enerji daşıyıcılarının qiymətinin artması isə birbaşa siyasi qərarın nəticəsinə çevrildi. Müasir müharibələr demək olar ki, heç vaxt lokal qalmır, lakin onların təşəbbüskarları davranışlarını hələ də bunun mümkün olduğu kimi qururlar.
Ölkələrin daxilində bu qərarların qiyməti qaçılmaz sərtliklə üzə çıxmağa başlayır. Rusiyada bu, rəsmi mənzərə ilə reallıq arasındakı uçurumun artmasıdır. ABŞ-də isə bu, seçki dövrü şəraitində qaçılmaz olaraq güclənəcək siyasi təzyiqdir və bunu bu ilin noyabrında ABŞ Konqresinə aralıq seçkilər zamanı gözləmək olar. Müharibə xarici əməliyyat kimi başlaya bilər, lakin o, həmişə daxili böhranla başa çatır.
Hətta müttəfiqlər də reaksiya verməyə başlayır. Tərəfdaşların siyasi məğlubiyyətləri və inamsızlığın artması göstərir ki, seçicilər getdikcə ritorikanı deyil, nəticələri qiymətləndirirlər.
Dəstək xərclərin başladığı yerdə bitir.
Xüsusilə Macarıstanda Viktor Orban nümunəsi diqqətəlayiqdir: seçkilər ərəfəsində ABŞ-nin vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin Macarıstana nümayişkaranə səfəri onun mövqelərini gücləndirməli idi, lakin nəticədə Avropa İttifaqında İrana qarşı müharibəyə kəskin etiraz fonunda siyasi antireytinqə çevrildi, çünki Viktor Orban Donald Tramp xətti ilə sıx əlaqələndirildi və Vaşinqtondan gələn dəstək onun üçün aktivdən toksik faktora çevrilərək məğlubiyyətini sürətləndirdi.
Xüsusilə Yaxın Şərq ölkələrinin reaksiyası diqqətçəkici oldu. İrana zərbələr və Tehranın cavab addımları region ölkələrində qorxu yaratdı. Ər-Riyadda və İslamabadda xarici təminatlara arxalanmadan yeni təhlükəsizlik arxitekturasının müzakirə olunduğu görüşlər ciddi siqnal oldu.
Müttəfiqlər bir-birindən qorunma yolları axtarmağa başlayanda — bu, əvvəlki təhlükəsizlik sisteminin faktiki olaraq çökməsi deməkdir.
Burada əsas nəticə aydın olur. Müharibə siyasi zərurətə görə açıb-söndürülə bilən alət deyil. Bu, tez bir zamanda nəzarətdən çıxan və onu başladanları özünə tabe etdirən bir prosesdir.
Müəyyən bir məqamdan sonra artıq siyasətçilər müharibəni idarə etmir, müharibə siyasətçiləri idarə edir.
Başlanğıcdakı strateji səhv münaqişə gedişində düzəlmir. O, yalnız nəticələr toplayır. Bu zaman bütün addımlar qalib gəlmək üçün deyil, çox aşkar uduzmamaq üçün atılan cəhdlərə çevrilir. Bu, strategiyanın yoxa çıxıb, yerini inersiya və səhvi etiraf etmək qorxusuna verdiyi məqamdır.
Böyük hərbi strateq Karl fon Klauzevits demişdi:
“Müharibə siyasətin başqa vasitələrlə davamıdır”.
Lakin reallıqda getdikcə əks proses baş verir: uğursuz siyasət sonsuz müharibəyə çevrilir və bu formulun ən sərt tərəfi odur ki, bu qərarların bədəlini onları qəbul edənlər deyil, başqaları ödəyir.
Ramiz Yunus
“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
