Mehriban Əliyeva prosesləri qabaqladı - Azərbaycan bu ölkələrin aqibətini yaşamayacaq
İyunun 29-da Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası keçirilib. Mehriban Əliyeva çıxışında vurğulayıb ki, süni intellekt artıq gələcəyin yox, bu günün əsas inkişaf amilidir. Eyni zamanda dövlətlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində onun rolu artmaqdadır və artıq mərkəzi yer tutur. Ölkələr kibertəhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi sahəsində olan və yaranan risklərə hazır olmalıdır.
XXI əsrdə kibertəhlükəsizlik artıq texniki bir ixtisas sahəsi olmaqdan çıxıb, dövlətlərin suverenliyinin, iqtisadi sabitliyinin və hətta fiziki təhlükəsizliyinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilib. Müasir kibertəhlükəsizlik anlayışının formalaşmasında dönüş nöqtəsi 2007-ci ilin aprelində Estoniyada baş verdi. Tallindəki sovet dövrü abidəsinin köçürülməsi qərarından dərhal sonra ölkənin dövlət qurumlarının, bankların, telekommunikasiya şirkətlərinin və media orqanlarının internet saytlarına qarşı koordinasiyalı kütləvi hücumlar başladı. Bu hücumlar demək olar ki, bir ay davam etdi, ölkənin rəsmi internet infrastrukturunu iflic vəziyyətinə saldı. Müşahidəçilər bunu kibermücadilədə ilk müharibə adlandırdılar. Proses həlledici idi, çünki ilk dəfə olaraq sübut etdi ki, bir dövlət ənənəvi silah işlətmədən, sadəcə rəqəmsal hücumla başqa bir dövlətin gündəlik fəaliyyətini — bank əməliyyatlarından tutmuş dövlət xidmətlərinə qədər — tamamilə dayandıra bilər. Estoniya hadisəsindən sonra NATO Tallində Kiber Müdafiə Mükəmməllik Mərkəzini yaratdı.
Rəqəmsal infrastruktur artıq dövlətin gündəlik fəaliyyət qabiliyyətinin əsasıdır və bu əsas hücuma açıqdır.
2010-cu ildə aşkar edilən Stuxnet zərərvericisi kibertəhlükəsizliyin ikinci böyük dərsini verdi: rəqəmsal hücum veb-saytları dayandırmaqla məhdudlaşmır, fiziki dünyada real, geri dönməz zərər vura bilər. Bu zərərverici proqram İranın Natanz nüvə zənginləşdirmə zavodundaki sentrifuqaların idarəetmə sistemlərinə gizli daxil olaraq, onları zərərli sürətdə işlədərkən operatorlara normal göstəricilər nümayiş etdirirdi.
Bu kibersilahın ilk dəfə fiziki infrastrukturuna, özü də strateji əhəmiyyətli nüvə infrastrukturuna real zərər vurduğu sənədləşdirilmiş ilk hadisə idi. Nümunə kibertəhlükəsizliyi məhz informasiya kateqoriyasından çıxarıb, fiziki təhlükəsizliklə birbaşa əlaqələndirdi. Sonradan bu məntiq təkrarlandı. 2015-ci ilin dekabrında Ukraynanın elektrik paylama şirkətlərinə qarşı aparılan kibertəcavüz nəticəsində təxminən 225.000 istehlakçı işıqsız qaldı. Hücum kütləvi elektrik kəsilməsinin sənədləşdirilmiş ilk halı idi. Beləliklə, müasir dövlət üçün kibertəhlükəsizlik o deməkdir ki, elektrik şəbəkəsi, su təchizatı, nəqliyyat və bank sistemləri kimi kritik infrastruktur minlərlə kilometr uzaqdan, sərhədsiz şəkildə həyata keçirilən rəqəmsal hücumlardan da qorunmalıdır.
Başqa bir hadisə - 2017-ci ilin iyununda baş verən NotPetya hücumu kibertəhlükəsizliyin üçüncü mühüm dərsini göstərdi. Müasir iqtisadiyyatların qarşılıqlı bağlılığı sayəsində bir ölkəyə yönəlmiş hücum idarəolunmaz formada bütün dünyaya yayıla bilər. Rəsmi olaraq Ukraynanı hədəf alan bu zərərverici proqram sürətlə qlobal miqyasda yayıldı, Maersk, Merck və FedEx kimi nəhəng beynəlxalq şirkətləri iflic etdi, qlobal gəmi logistikasına, əczaçılıq istehsalına və digər kritik sənaye sahələrinə ciddi fasilələr yaratdı.
Hücumun ümumi maliyyə zərəri 10 milyard dollardan artıq idi. Kibertəhlükəsizlik artıq dövlətlərin daxili məsələsi deyildi. Qlobal təchizat zəncirlərinin sıx birləşdiyi müasir dünyada bir ölkəyə qarşı yönəlmiş zərərverici proqram hətta heç bir əlaqəsi olmayan üçüncü ölkələrin şirkətlərinə də zərbə vura bilərdi. Bu səbəbdən dövlətlərin kibertəhlükəsizlik strategiyaları artıq tək-tək institusional müdafiədən çıxaraq beynəlxalq əməkdaşlıq və informasiya mübadiləsi çərçivəsində qurulur. Kibertəhlükəsizliyin dövlətlər üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etməsinin əsas səbəblərindən biri onun asimmetrik təbiətidir.
Ənənəvi müharibədən fərqli olaraq, kiberəməliyyatlar xeyli az resurs tələb edir. Bu da kiçik dövlətlərə, hətta dövlət olmayan aktorlara çox daha güclü rəqiblərə meydan oxumaq imkanı yaradır. Sözügedən asimmetriya əksinə də işləyir: kiçik və orta dövlətlər məhz öz iqtisadi-hərbi resurslarının məhdudluğu səbəbindən böyük güclərin kiberhücumlarına qarşı xüsusilə həssas qalır. Belə hücumlar formal hərbi təcavüzdən fərqli olaraq inkaredilə bilən formada həyata keçirilə bilər. Məhz bu kontekstdə Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Rusiya, Türkiyə, İran, Qərb dövlətləri və çoxmillətli korporasiyaların maraqlarının kəsişdiyi Cənubi Qafqazda, enerji-tranzit qovşağı olaraq Azərbaycan neft-qaz əməliyyatlarını, kommunikasiya şəbəkələrini və milli logistika sistemlərini pozmağa qadir kiber təhdidlərə xüsusilə açıqdır. “Neft Daşları” dəniz platformalarında keçirilən kiberhücum simulyasiyaları ölkənin ən kritik iqtisadi infrastrukturunun, sənaye idarəetmə sistemlərinin zəifliyini sınamaq üçün strateji zərurətdir. Müasir kibertəhlükəsizliyin daha bir tərkib hissəsi informasiya müharibəsidir.
Prezident İlham Əliyevin Səudiyyə Ərəbistanının Al-Arabiya televiziyasına verdiyi müsahibədən dərhal sonra Azərbaycana qarşı koordinasiyalı kiberhücumlar oldu. Bu, kiberməkanın artıq sırf maliyyə-cinayət sferasından çıxıb, siyasi-diplomatik hadisələrə dərhal reaksiya verən hibrid müharibə alətinə çevrildiyinin sübutu idi. Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyi 2025-ci ilin ilk dörd ayında vətəndaşlara qarşı maliyyə fırıldaqçılığı nəticəsində 6 milyon manatdan artıq zərərin vurulduğunu bildirib. Kibertəhdid adi vətəndaşları da birbaşa hədəf alırdı.
Ölkənin Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidməti 135 ölkədə fəaliyyət göstərən kiber-cinayət qruplarını aşkarlayıb. Bu hibrid təhdidlərə cavab olaraq Azərbaycan 2023-cü ilin avqustunda Prezident Fərmanı ilə ölkənin ilk rəsmi İnformasiya Təhlükəsizliyi və Kibertəhlükəsizlik üzrə Strategiyasını (2023–2027) qəbul etdi. Strategiya kritik informasiya infrastrukturunun və fərdi məlumatların qorunmasını, xarici texnologiyadan asılılığın azaldılmasını, yerli innovasiya və startapların dəstəklənməsini, eləcə də kibertəhlükəsizlik sahəsində ictimai maarifləndirməni əsas hədəflər kimi müəyyən edib.
Estoniyadan Stuxnetə, NotPetyadan Azərbaycanın “Neft Daşları” simulyasiyalarına qədər uzanan bu nümunələr bir ortaq nəticəyə gətirib çıxarır: müasir dövlət üçün kibertəhlükəsizlik artıq İT şöbəsinin daxili işi çərçivəsini çoxdan yarıb keçib, milli təhlükəsizlik strategiyası pilləsindədir.
Bu kontekstdə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması tarixin göstərdiyi dərslərin institusional cavabıdır. Koordinasiyasız dövlət qurumları kütləvi hücum qarşısında ayrı-ayrılıqda aciz qalır. Beynəlxalq əməkdaşlıq olmadan milli müdafiə natamamdır. Kritik infrastrukturun qorunması ölkənin iqtisadi sabitliyinin əsas şərtidir.
Jalə Rövşən
