Xocalıda əhalini güllələyərək Ermənistana rəhbər oldu — Azərbaycan onu axtarır — Qatil prezidentin dosyesi

1992-ci ilin fevral ayında 37 yaşlı Serj Sarkisyan Dağlıq Qarabağın separatçı silahlı qüvvələrinin komandanı vəzifəsində idi. Elə həmin ayın 26-da Xocalı şəhərində azərbaycanlı mülki əhalinin kütləvi qətliamı baş verdi. Bu, bütöv münaqişə tarixinin ən qanlı epizodu kimi qeydə alındı. On altı il sonra, 2008-ci ilin martında, artıq Ermənistan Prezidenti olan həmin adam bu dəfə İrəvanın mərkəzində öz xalqına qarşı silah işlətdirərək on nəfərin ölümünə səbəb oldu. Daha on il sonra isə, 2018-ci ilin aprelində minlərlə adamın “Rədd ol, Serj!” şüarı qarşısında prezident kreslosundan sürünərək enməyə məcbur oldu. 

Xocalı: komandanın öz dilindən etiraf

2000-ci ilin dekabrında “Qara Bağ” (Black Garden) kitabı üzərində işləyən britaniyalı jurnalist Tomas de Vaal o zaman Ermənistanın müdafiə naziri olan Serj Sarkisyanla geniş müsahibə apardı. “Carnegie” Beynəlxalq Sülh Fondunun 2012-ci ildə tam mətnini dərc etdiyi bu müsahibədə Sarkisyan 1992-ci il hadisələri haqqında soruşulduqda açıq şəkildə deyirdi: “Xocalıdan əvvəl azərbaycanlılar elə düşünürdülər ki, bizimlə zarafat edirlər, onlar düşünürdülər ki, ermənilər mülki əhaliyə qarşı əl qaldıra bilməyən insanlardır. Biz bu fikri dayandırmalı idik. Və elə də oldu”.

Bu sözlər sonradan onlarla dəfə sitat gətirilərək sadəcə hadisənin təsadüfi nəticəsi deyil, məqsədyönlü hərbi-psixoloji strategiyanın etirafı kimi qiymətləndirildi. De Vaal öz xatirələrində yazır ki, Sarkisyan eyni müsahibədə Xocalı qətliamının miqyasını inkar etməyib, sadəcə “çox şey şişirdilib” deyib və mülki əhalinin evlərini tərk etmək imkanı olduğu halda orada qalmasını “döyüş əməliyyatlarında iştirak” kimi yenidən təqdim edib. “Human Rights Watch”ın 1994-cü il hesabatında “münaqişədəki ən böyük qətliam” adlandırılan bu hadisədə, Azərbaycanın rəsmi məlumatına görə, 613 mülki şəxs, o cümlədən 106 qadın və 63 uşaq həlak olub, 487 nəfər yaralanıb, 150 nəfərin taleyi isə bu günə qədər məlum deyil. “Eurasianet”in 2012-ci il təhlilinə görə, Sarkisyan, həmçinin Qarabağda “bir növ etnik təmizləmənin” baş verdiyini etiraf edib, lakin bunu “başqa cür mümkün deyildi” ifadəsi ilə əsaslandırıb.

Bu etiraf təkcə tarixi sənəd olaraq qalmadı, hüquqi prosesə də gətirib çıxardı. “Azerbaycan24” nəşrinin 2025-ci il aprel tarixli reportajına görə, Xocalı soyqırımı ilə bağlı davam edən cinayət işində erməni mənşəli sabiq rəsmilər, o cümlədən Robert Köçəryan, Sarkisyanın özü, Vazgen Manukyan və başqaları birbaşa rəhbərlik etməkdə, əmr verməkdə və hərbi-texniki dəstək göstərməkdə ittiham olunurlar. Eyni məhkəmə prosesində erməni mənşəli sabiq “Dağlıq Qarabağ respublikası”nın rəhbəri Arkadi Qukasyan ifadə verərək, 1992-ci ildə yeni yaradılmış “özünümüdafiə qüvvələri”nin başında məhz Sarkisyanın dayandığını təsdiqləyib.

2008-ci ilin martı: prezidentliyin qanlı astanası

On altı il sonra, artıq siyasi karyerasının zirvəsinə yaxınlaşan Sarkisyan 2008-ci ilin fevralında keçirilən prezident seçkilərində rəsmi nəticələrə görə səslərin 53 faizini toplayaraq qalib oldu. Seçki nəticələrini qəbul etməyən əsas rəqibi Levon Ter-Petrosyanın tərəfdarları İrəvanda bir həftədən artıq davam edən kütləvi etiraz aksiyaları keçirdilər. Martın 1-də bu etirazlar hökumət qüvvələri tərəfindən zorakılıqla yatırıldı. “Yorktown” İnstitutunun təhlilinə görə, təhlükəsizlik qüvvələri və hərbi bölmələr etirazçılara qarşı avtomatik silahlardan istifadə etdi. Nəticədə 10 nəfər (8 etirazçı və 2 polis əməkdaşı) həlak oldu, təxminən 200 nəfər yaralandı, 150-yə yaxın şəxs həbs edildi, ölkədə isə fövqəladə vəziyyət elan olundu.

Diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, qərarın bilavasitə əmrini sələfi Robert Köçəryan vermişdi. Sarkisyan həmin vaxt hələ prezident vəzifəsinə başlamamışdı və yalnız aprelin 9-da prezident kimi and içdi. Lakin “New Eastern Europe” nəşrinin təhlilinə görə, bu hadisə Sarkisyan hakimiyyətinin “qanlı astanası” kimi xalqın yaddaşına həkk olundu. Çünki o bu zorakılığın siyasi faydalanıcısı kimi hakimiyyətə gəldi və sonradan, 2011-ci ildə etirazçılara verdiyi vədə baxmayaraq, hadisənin tam istintaqını heç vaxt başa çatdırmadı. The Daily Beast nəşrinin müşahidəçisinin sitatına görə, ermənilər arasında “Sarkisyanın əlləri qanlıdır” ifadəsi geniş yayılmışdı və bu ifadənin ilk, əsas mənbəyi məhz həmin mart hadisələri idi.

Bu hadisənin kölgəsi onun bütün hakimiyyəti dövründə davam etdi. 2018-ci il aprelin 21-də “Məxməri İnqilab”ın zirvə nöqtəsində, artıq baş nazir olan Sarkisyan etirazların lideri Nikol Paşinyana xəbərdarlıq edərək dedi ki, o, “1 mart dərsini öyrənməyib”. Bu sözlər etirazçılara qarşı açıq zorakılıq hədəsi kimi qəbul edildi. “International Crisis Group”un təhlilinə görə, bu hədə əksinə, kütləni daha da səfərbər etdi və aprelin 22-də İrəvanın mərkəzi meydanında 100 mindən çox insan toplandı.

Konstitusiya manevri: hakimiyyəti necə əbədiləşdirmək olar

Sarkisyanın hakimiyyət strategiyasının ən soyuqqanlı hesablanmış addımı, bəlkə də, silahla deyil, hüquqi sənədlə atıldı. “Yorktown” İnstitutunun təhlilinə görə, 2015-ci ildə Sarkisyan Ermənistanın siyasi sistemini prezident respublikasından parlament respublikasına çevirən konstitusiya islahatlarını həyata keçirdi. Bu dəyişiklik zahirən demokratikləşmə kimi təqdim olunsa da, faktiki olaraq prezidentlik müddəti ilə bağlı məhdudiyyətləri formal şəkildə qoruyaraq real səlahiyyətləri yeni gücləndirilmiş baş nazir vəzifəsinə ötürürdü. Nəticə isə proqnozlaşdırıla bilən oldu: 2018-ci ilin aprelində, ikinci (və Konstitusiyaya görə son) prezidentlik müddəti başa çatdıqdan cəmi səkkiz gün sonra Sarkisyan parlament tərəfindən baş nazir seçildi. O, əvvəlcə bu planın mövcudluğunu inkar etsə də, sonradan bunun əvvəlcədən hazırlanmış strategiya olduğu aydın oldu.

Bu manevr xalqın hövsələsini son həddə çatdırdı. “Global Nonviolent Action Database”in sənədləşdirdiyi kimi, martın 31-də Nikol Paşinyan Gümrü şəhərindən başlayaraq Yerevana piyada yürüş etdi, aprelin 13-də paytaxta çatdı və “#RəddEtSerj” kampaniyasını rəsmən elan etdi. Etirazlar gündən-günə böyüyürdü. Polis yüzlərlə şəxsi həbs etsə də, kütlə dağılmadı. Aprelin 23-də cəmi üç dəqiqə davam edən uğursuz görüşdən sonra Sarkisyan rəsmi bəyanat yayaraq istefasını elan etdi və bəyanatında “Mən səhv etdim. Nikol Paşinyan haqlı idi” ifadəsini işlətdi. “International Crisis Group”un qeyd etdiyi kimi, bu, postsovet məkanında bir liderin hakimiyyəti küçə etirazları nəticəsində dinc yolla təhvil verdiyi və öz səhvini açıq şəkildə etiraf etdiyi nadir hallardan biri idi.

İstefadan sonra: korrupsiya ittihamları

Hakimiyyətdən getməsi Sarkisyan üçün hesabatlılıqdan tam yayınmaq demək deyildi. “OC Media” nəşrinin 2019-cu il dekabr tarixli reportajına görə, Paşinyan hökumətinin yaratdığı yeni Xüsusi İstintaq Xidməti dekabrın 4-də Sarkisyanı təxminən 490 milyon dram (1 milyon ABŞ dolları) məbləğində dövlət vəsaitini mənimsəməkdə ittiham etdi. İddianaməyə görə, Sarkisyan prezident olduğu dövrdə dövlətin yanacaq tenderi prosesinə qəsdən müdaxilə edərək daha aşağı qiymət təklif edən “Maxhur” şirkəti əvəzinə, özü ilə yaxın əlaqələri olan sahibkar Barseğ Bağlaryanın “Flash” şirkətinin qalib gəlməsini təmin etmişdi. Bu sövdələşmə nəticəsində dövlətə əlavə 420 milyon dram (880 min ABŞ dolları) ziyan dəymişdi.

Bununla paralel olaraq, Sarkisyanın özünə qarşı 2008-ci il martın 1-i hadisələri ilə bağlı “konstitusiya quruluşunu zorla devirmə” ittihamı üzrə məhkəmə prosesi də davam edirdi. Bu proses sələfi Robert Köçəryanın məhkəməsi ilə paralel aparılırdı. “Evnreport” arxiv materialına görə, Sarkisyanın ölkədən çıxışına məhdudiyyət qoyulmuşdu və o, illər boyu bu ittihamları “siyasi təqib” adlandıraraq rədd edirdi. Beləliklə, bir vaxtlar ölkəni on il idarə edən, Xocalıda komandanlıq edən və 2008-ci ilin qanlı hadisələrindən sonra hakimiyyətə gələn şəxs karyerasının sonunda elə özünün formalaşdırdığı hüquq sisteminin — artıq siyasi rəqiblərinin nəzarətində olan həmin sistemin qarşısında izahat vermək məcburiyyətində qaldı.

Bir adam, üç qanlı düyün

Sarkisyanın siyasi-hərbi fəaliyyətinə bütövlükdə nəzər saldıqda, təkrarlanan qanunauyğunluq görünür: hər mərhələdə zorakılıq hakimiyyətin əldə edilməsi və ya qorunub saxlanılması üçün alət kimi istifadə olunub və hər dəfə bu zorakılığın nəticələri sonradan fərqli formada özünə qayıdıb. 1992-ci ildə Xocalıdakı komandanlığı ona hərbi-siyasi nüfuz qazandırdı, lakin otuz il sonra məhz bu epizod onun adının beynəlxalq cinayət məhkəmələrinin sənədlərində hallanmasına səbəb oldu. 2008-ci ildə hakimiyyətə gəlişini müşayiət edən qan, on il sonra – 2018-ci ildə onu hakimiyyətdə saxlaya bilmədi. Əksinə, məhz həmin qanlı yaddaş küçələrə çıxan minlərlə insanın “Rədd elə, Serj!” qışqırığının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrildi. Konstitusiya manevri ilə hakimiyyəti əbədiləşdirmək cəhdi isə sonda onu məhz qaçmaq istədiyi məhkəmə salonuna apardı.

Qiymət Mahir

İstifadə olunan mənbələr

Carnegie Endowment for International Peace (Thomas de Waal) — “A President, an Interview, and a Tragic Anniversary” (2012, 2000-ci il müsahibəsinin tam mətni)

Eurasianet — “Serzh Sargsyan Interview Revisits Khojaly and the Karabakh War”

Human Rights Watch — 1994-cü il hesabatı (Xocalı qətliamının statistikası)

Azerbaycan24.com — “Arkady Ghukasyan names Serzh Sargsyan and Arkady Ter-Tadevosyan as key figures in Khojaly genocide” (2025)

News.az / AIRCenter.az — “Khojaly Genocide: A Tragic Episode of Armenian Ethnic Cleansing Against Azerbaijanis”

president.az — “Khojaly Massacre: when hatred triumphs”

Yorktown Institute — “Pashinyan's Moment of Reckoning” (2008-ci il hadisələri və 2015-ci il konstitusiya islahatları)

International Crisis Group — “Velvet Revolution Takes Armenia into the Unknown”

New Eastern Europe — “The Armenian Revolution: A Mishandled Opportunity”

Global Nonviolent Action Database — “Armenians Protest for Resignation of Prime Minister Serzh Sargsyan, 2018”

OC Media — “Former Armenian President Serzh Sargsyan Indicted for Corruption” (2019)

Evnreport (arxiv) — “The Serzh Sargsyan Administration: 2008–2018”

The Daily Beast — “A Bloodless Uprising in Armenia Just Forced the Leader to Resign”