Dünya üçüncü savaşa hamilə: Afrikada dünya müharibəsi çıxacaq

XXI əsrdə qlobal geosiyasi nizamın yenidən formalaşması fonunda Afrika qitəsi böyük dövlətlərin strateji mübarizə meydanına çevrilib.

Zəngin təbii ehtiyatları, sürətlə artan gənc əhalisi və mühüm dəniz ticarət yollarının kəsişməsində yerləşən coğrafi mövqeyi qitəni qlobal güclər üçün cəlbedici hədəf edib. Bu gün Afrikada ABŞ, Çin, Rusiya, Türkiyə və Avropa İttifaqı ölkələri arasında gedən rəqabət təkcə iqtisadi layihələrlə məhdudlaşmır, həm də hərbi mövcudluq və siyasi təsir rıçaqları vasitəsilə gizli və açıq qarşıdurma xarakteri alır.

İqtisadi ekspansiya və borc diplomatiyası

Qitədə iqtisadi nüfuz baxımından ən güclü oyunçulardan biri şübhəsiz ki, Çindir. Pekin "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsü çərçivəsində Afrika ölkələrində nəhəng infrastruktur layihələri həyata keçirir, limanlar, dəmir yolları və avtomagistrallar inşa edir. Lakin bu yardımlar və kreditlər çox vaxt "borc tələsi diplomatiyası" kimi xarakterizə olunur; borcunu ödəyə bilməyən yerli hökumətlər strateji aktivlərini Çin şirkətlərinin nəzarətinə vermək məcburiyyətində qalırlar.

Buna cavab olaraq ABŞ və onun qərbli müttəfiqləri qitədəki mövqelərini qorumağa çalışırlar. Vaşinqton ticarət güzəştləri, humanitar yardımlar və demokratik institutların dəstəklənməsi proqramları vasitəsilə öz təsirini saxlamağa cəhd edir. Lakin Qərbin insan hüquqları və siyasi islahatlar tələb edən şərtləri bir çox Afrika liderlərini daxili işlərə qarışmayan və şərt qoymayan Çin və Rusiya ilə əməkdaşlığa yönəldib.

Hərbi güc və muzdlular

Afrikada təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasında Rusiya tamamilə fərqli və aqressiv metodlardan istifadə edir. Son illərdə qitənin xüsusilə Sahel bölgəsində (Mali, Niger, Burkina-Faso) baş verən hərbi çevrilişlərdən sonra Rusiya bu ölkələrdəki boşluğu sürətlə doldurub. Moskva rəsmi hərbi kontingentlərdən daha çox "Vaqner" (hazırda "Afrika Korpusu" kimi fəaliyyət göstərən) xüsusi hərbi şirkətinin muzdlu döyüşçüləri vasitəsilə yerli xuntalara təhlükəsizlik zəmanəti verir. Bunun müqabilində isə həmin ölkələrin zəngin qızıl, uran və digər faydalı qazıntı yataqlarının istismarı hüququnu əldə edir.

ABŞ isə qitədə terrorizmlə mübarizə adı altında mövcud olan hərbi bazaları vasitəsilə tarazlığı qorumağa çalışır. Lakin son dövrlərdə yerli hökumətlərin tələbi ilə ABŞ qüvvələrinin bəzi strateji bazalardan (məsələn, Nigerdən) çıxarılması Vaşinqtonun qitədəki hərbi təsirinin zəiflədiyini və rəqabətdə geri qaldığını göstərir.

Yumşaq güc və strateji tərəfdaşlıq

Afrikada nüfuz dairəsini genişləndirən digər mühüm regional güc isə Türkiyədir. Ankara qitədə tətbiq etdiyi "Afrika Təşəbbüsü" çərçivəsində daha çox çoxtərəfli və bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq modelinə üstünlük verir. Humanitar yardımlar, təhsil təqaüdləri, diplomatik nümayəndəliklərin sayının artırılması və Türk Hava Yollarının qitə miqyasında geniş şəbəkə qurması Ankaranın "yumşaq güc" siyasətinin əsas elementləridir.

Bununla yanaşı, Türkiyənin hərbi-sənaye kompleksinin məhsulları, xüsusilə də pilotsuz uçuş aparatları (PUA) son illərdə bir çox Afrika dövlətinin təhlükəsizlik ehtiyaclarının ödənilməsində əsas vasitəyə çevrilib.

Türkiyə Somali kimi strateji bölgələrdə qurduğu hərbi təlim mərkəzləri və imzalanan dəniz təhlükəsizliyi sazişləri ilə qitədə həm hərbi, həm də iqtisadi cəhətdən etibarlı bir tərəfdaş imici formalaşdırıb. Qlobal və regional güclərin bu amansız rəqabəti Afrikanın yaxın gələcəkdə də beynəlxalq münasibətlərin ən qaynar xətlərindən biri olaraq qalacağını təsdiqləyir.

Nicat Osmanlı