Bakı Axillesi dabanından vurur - Avropa Parlamentini dağılmağa aparan olay
Son 5–7 il ərzində Avropa İttifaqı (Aİ) bir sıra strateji məsələlərdə ciddi daxili fikir ayrılıqları və ziddiyyətlərlə üzləşmişdir. Bir vaxtlar “vahid səs” prinsipi ilə seçilən Aİ hazırda bir çox kritik sahədə üzv dövlətlər arasında dərin bölünmələr yaşayır.
2015-ci ildə baş verən miqrasiya böhranı və sonrakı dalğalar Aİ daxilində ciddi fikir ayrılıqlarına səbəb oldu. Macarıstan, Polşa, Slovakiya və Çexiya kimi ölkələr (Vişegrad qrupu) miqrasiya kvotalarına kəskin etiraz etdilər. 2024–2026-cı illərdə də yeni miqrasiya təzyiqləri fonunda bu fikir ayrılıqları davam edir.
Ukrayna müharibəsi və Rusiyaya qarşı sanksiyalar məsələsində də Aİ daxilində tam yekdillik müşahidə olunmur. Xüsusilə Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban və Slovakiyanın keçmiş Baş naziri Robert Fico Rusiya ilə bağlı sərt sanksiyalara və Ukraynaya hərbi dəstəyə fərqli yanaşmaları ilə Aİ-nin vahid xarici siyasətini zəiflədirlər.
Enerji siyasəti də parçalanmanın əsas istiqamətlərindən biridir. Almaniya və Fransa “yaşıl keçid” siyasətini sürətləndirməyə çalışdığı halda, Polşa, Macarıstan və bəzi digər ölkələr kömürdən və Rusiya qazından asılılıq səbəbindən bu prosesə daha ehtiyatlı yanaşırlar. 2022–2023-cü illərdə yaşanan enerji böhranı bu ziddiyyətləri daha da dərinləşdirmişdir.
Müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində də fərqli yanaşmalar mövcuddur. Fransa Aİ-nin “strateji muxtariyyət”ini, yəni daha müstəqil Avropa müdafiə sistemini önə çıxarmağa çalışır. Şərqi Avropa ölkələrinin bir qismi isə NATO və ABŞ təhlükəsizlik zəmanətlərinə daha çox üstünlük verir.
Eyni zamanda, Polşa və Macarıstanla Aİ arasında hüquqi dövlət prinsipləri, məhkəmə islahatları, korrupsiya və media azadlığı kimi məsələlər üzrə uzunmüddətli gərginliklər mövcuddur. Aİ bu ölkələrə qarşı müxtəlif maliyyə mexanizmləri vasitəsilə təzyiq göstərsə də, fikir ayrılıqları tam aradan qalxmamışdır.
Ümumilikdə, Avropa İttifaqı iqtisadi və ticarət sahələrində nisbətən daha inteqrasiya olunmuş qalmasına baxmayaraq, təhlükəsizlik, miqrasiya, enerji, müdafiə və dəyərlər siyasəti kimi sahələrdə ciddi daxili parçalanmalar müşahidə olunur. Üzv dövlətlərin milli maraqlarının daha çox ön plana çıxması Aİ-nin vahid xarici siyasət formalaşdırmasını çətinləşdirir.
Azərbaycan isə Avropa İttifaqı ilə münasibətlərdə əsasən ayrı-ayrı üzv dövlətlərlə ikitərəfli əməkdaşlığa üstünlük verir. Bu sazişlər enerji, nəqliyyat və iqtisadi əməkdaşlıq sahələrini əhatə edir. Xüsusilə enerji təhlükəsizliyi baxımından Azərbaycan Avropanın alternativ qaz təchizatçılarından biri kimi önəm qazanmışdır.
Belə bir şəraitdə Aİ daxilindəki siyasi fikir ayrılıqları fonunda Azərbaycanla bağlı siyasətlər də bəzən müxtəlif yanaşmalarla müşayiət olunur. Bununla belə, Aİ ilə Azərbaycan arasında əməkdaşlıq əsasən praktik maraqlara əsaslanan iqtisadi və enerji əlaqələri üzərində qurulmuşdur.
Jalə Rövşən
