İran müharibəsindən sonra DÜNYANIN 3-CÜ NƏHƏNGİ kim olacaq ?
İran müharibəsi bitəndən sonra Avropa Birliyi daha aktiv hərəkət etməyə başlayıb. O Ermənistanla bağlı missiyalarını genişləndirir, dəniz yolu ilə yeni dəstək planları üzərində işləyir, Bakıda yüksək səviyyəli görüşlər keçirir, eyni zamanda Çinə ABŞ-dən asılı olmayan səfərlər edir və müxtəlif müstəqil əməkdaşlıq formatları yaradır. Bu addımlar Avropanın qlobal siyasətdə daha çox “biz də varıq” mesajı verməyə çalışdığını göstərir.
Bəs Avropa bu prosesdən sonra dünyanın 3-cü böyük gücü ola biləcəkmi?
Qısa şəkildə demək olar ki, bu mümkündür, amma tam mənada super güc kimi yox. Daha çox iqtisadi və diplomatik təsiri güclü olan bir mərkəz kimi çıxış edə bilər.
Avropanın əsas gücü onun böyük bazarıdır. Bu təxminən 450 milyon insanı əhatə edir və bu, dünyada ən böyük iqtisadi məkanlardan biridir. Bundan başqa, texnologiya, ticarət və yaşıl enerji sahələrində ciddi imkanlara sahibdir. Son illərdə “strateji muxtariyyət” siyasəti ilə ABŞ-dən daha az asılı olmağa çalışır və öz qərarlarını daha müstəqil verməyə yönəlir. İran müharibəsindən sonra yaranan enerji böhranı da Avropanı yeni alternativlər axtarmağa məcbur edib.
Amma zəif tərəfləri də var. 27 ölkənin bir arada qərar verməsi asan deyil və çox vaxt ortaq mövqe tapmaqda gecikirlər. Hərbi güc baxımından da Avropa tam müstəqil deyil və əsasən NATO çərçivəsində hərəkət edir. Böhran vaxtlarında isə vahid və sürətli qərar verməkdə axsayır.
Buna görə də yaxın 5–10 ildə Avropa ABŞ və Çin arasında daha çox iqtisadi, diplomatik və “yumşaq güc” vasitəsilə təsir göstərən üçüncü mərkəzə çevrilə bilər.
Bu proses Azərbaycan üçün də müəyyən imkanlar yaradır. Avropa enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik sahələrində etibarlı tərəfdaş axtarır və Azərbaycan bu baxımdan önəmli mövqedədir.
Ən böyük imkanlardan biri enerji sahəsidir. Avropanın Azərbaycan qazına tələbatı artır və bu istiqamətdə yeni sazişlər və layihələr gündəmdədir. Yaşıl enerji və elektrik ötürmə layihələri də genişlənə bilər. Bu isə Azərbaycanın gəlirlərini artıra və ölkəni Avropanın daha vacib enerji tərəfdaşına çevirə bilər.
Təhlükəsizlik və regional sabitlik sahəsində də əməkdaşlıq genişlənə bilər. Avropa həm Azərbaycan, həm də Ermənistanla işləyərək regionda balans yaratmağa çalışır. Bu baxımdan sərhəd təhlükəsizliyi və kibertəhlükəsizlik kimi sahələrdə yeni layihələr mümkündür.
Nəqliyyat və iqtisadiyyat sahəsində isə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti daha da artır. Çin və Avropa arasında ticarət axınında Azərbaycan üzərindən keçən yol daha vacib rol oynamağa başlayır. Bu da limanlar, dəmir yolları və logistika infrastrukturuna investisiyaları artıra bilər.
Geosiyasi baxımdan nəzər yetirdikdə isə, Azərbaycan Rusiya və İranın təsirinin zəiflədiyi bir mühitdə Avropa ilə daha çevik əməkdaşlıq imkanları qazana bilər. Eyni zamanda ABŞ ilə balansı qorumaqla daha müstəqil xarici siyasət aparmaq mümkündür.
Lakin riskləri də gözardı etmək olmaz. Avropa bilirik ki, bəzi hallarda Ermənistanı balans naminə daha çox dəstəkləyə bilər. Ona görə Azərbaycan diplomatik mövqeyini diqqətlə qorumalıdır.
Ümumilikdə isə dünyada yeni bir güc balansı formalaşır. Avropanın daha aktiv olması Azərbaycan üçün həm imkanlar, həm də yeni çağırışlar yaradır. Əgər düzgün addımlar atılarsa, Azərbaycan bu prosesdən daha güclü və strateji mövqedə çıxa bilər.
Jalə Rövşən
