Qazaxıstan Konstitusiyasının 30 ili: Nələr əldə edildi?

1995-ci il avqustun 30-da keçirilən ümumxalq referendumunda yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi ilə Qazaxıstan müasir dövlətçilik təməlini qoydu. Bu sənəd yalnız hüquqi əsas deyil, həm də insanı əsas dəyər kimi tanıyan humanist yanaşması ilə seçilir. Konstitusiyanın 1-ci maddəsində Qazaxıstan demokratik, dünyəvi, hüquqi və sosial dövlət kimi təsvir olunur, insan, onun həyatı, hüquqları və azadlıqları isə ali dəyərlər kimi təqdim edilir.

TodayPress TV xəbər verir ki, bu gün Qazaxıstan Konstitusiyasının qəbul edilməsindən 30 il ötür.

Müstəqilliyini nisbətən yaxın dövrdə əldə etmiş bir ölkə üçün bu müddəalar sadəcə formal bəyannamələr deyildi. Onlar sonrakı illərdə daxili siyasətin, qanunvericilik təşəbbüslərinin və dövlət strategiyasının təməl prinsiplərinə çevrildi. Ekspertlər hesab edirlər ki, insan hüquqlarının konstitusion səviyyədə tanınması ölkənin inzibati-amirlik sistemindən hüquq üstünlüyünə əsaslanan müasir idarəçilik modelinə keçidində həlledici rol oynayıb.

Son üç onillikdə Qazaxıstan vətəndaş hüquqlarının müdafiəsi mexanizmlərini mərhələli, ardıcıl və beynəlxalq öhdəliklərə əsaslanaraq gücləndirmək iradəsini nümayiş etdirib. Bu da insan hüquqlarını yalnız daxili prioritet deyil, həm də beynəlxalq legitimliyin göstəricisinə çevirdi.

İnsan hüquqlarının müdafiəsində yeni mərhələ

2022-ci il iyunun 5-də keçirilən ümumxalq referendumu nəticəsində həyata keçirilən islahatların ən önəmli yeniliklərindən biri İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilin (Ombudsman) konstitusion status qazanması oldu. Ombudsman Artur Lastayev bildirib ki, bu qərarla Qazaxıstan milli insan hüquqları institutlarının fəaliyyətinin Konstitusiya və konstitusion qanunlarla tənzimləndiyi inkişaf etmiş demokratiyalar sırasına qoşuldu.

“Bu, demokratik yetkinliyin göstəricisidir. İslahatlar insan hüquqlarının müdafiəsini daha əlçatan etdi. Artıq vətəndaşlar birbaşa Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edə bilirlər”, - deyə Lastayev qeyd edib.

Ombudsmanın səlahiyyətləri təkcə şikayətlərin araşdırılması ilə məhdudlaşmır. Onun fəaliyyəti indi saxlanma yerlərinin monitorinqi, qanunvericilik təşəbbüsləri və hüquqi maarifləndirməni də əhatə edir. 2024-cü ildə həbsxanalar, müvəqqəti saxlama yerləri və xüsusi müəssisələrə 800-ə yaxın səfər həyata keçirilib ki, bu da əvvəlki illərlə müqayisədə əhəmiyyətli artımdır.

Hazırda ombudsmanın regional nümayəndəlikləri ölkə üzrə fəaliyyət göstərir. Bu institusional genişlənmə ictimai etimadın artmasına səbəb olub — illik müraciətlərin sayı cəmi bir neçə il ərzində 1,800-dən 7,000-ə çatıb. Lastayevin sözlərinə görə, bu, həm hüquqi maariflənmənin, həm də institutlara olan inamın göstəricisidir.

Ombudsman aparatının qanunvericilik təşəbbüsləri də artıq dövlət siyasətinin formalaşmasında ciddi rol oynayır. Bu baxımdan məişət zorakılığı ilə mübarizə haqqında yeni qanun xüsusilə fərqlənir. Sənəd ombudsmanın tövsiyələrinə əsasən hazırlanıb və Qazaxıstan hüquq sistemində dönüş nöqtəsi sayılır.

Hüquq üstünlüyü və konstitusion dəyişikliklər

Konstitusiya zamanın çağırışlarına uyğun olaraq çevik və funksional olduğunu sübut edib. Xüsusilə 2022-ci ilin iyun referendumu ilə qəbul edilən genişmiqyaslı demokratik və hüquqi islahatlar bu sənədin yenilənə bilən hüquqi baza olduğunu təsdiqlədi.

Ən böyük irəliləyişlərdən biri məhkəmə sistemində baş verib. Qazaxıstan Ali Məhkəməsinin sədri Aslambek Mergaliyev vurğulayıb ki, Konstitusiyaya görə, hər bir vətəndaş hüquq və azadlıqlarının məhkəmə müdafiəsinə haqqı var.

“Bu səbəbdən hər bir vətəndaş məhkəmənin ədalətinə inanmalı, orada həm müdafiə, həm də həqiqəti tapa biləcəyindən əmin olmalıdır. Hüquq üstünlüyü Qazaxıstanın davamlı inkişafının təməli olmalıdır”, - deyə Mergaliyev bildirib.

Rəqəmsallaşma sahəsində də sürətli addımlar atılıb: İstintaq tədbirlərinin 90%-i videoyazıya alınır, təqsirə dair sübutların 80%-i elektron şəkildə toplanır. Ədliyyə Nazirliyi “Xalq Hüquqşünası” kampaniyası və onlayn Hüquqi Kabinet vasitəsilə hüquqi yardımın əlçatanlığını daha da genişləndirib.

Regional kontekstdə Qazaxıstan təcrübəsi

Qazaxıstanın konstitusiya yolu Mərkəzi Asiyada baş verən ümumi meyillərlə üst-üstə düşür. Özbəkistanın İnsan Hüquqları üzrə Milli Mərkəzinin birinci direktor müavini Mirzatillo Tillabayev qeyd edib ki, son 20 ildə dünyada 57 yeni konstitusiya qəbul olunub və Mərkəzi Asiya ölkələri bu prosesdən kənarda qalmayıblar.

“Əsas qanunlarımız getdikcə daha açıq, sosial məsuliyyətli və beynəlxalq normalara uyğun olur. Qazaxıstan və Özbəkistanda Ombudsman institutlarının konstitusiyalaşdırılması bu istiqamətdə mühüm göstəricidir”, – deyə Tillabayev bildirib.

O, həmçinin qloballaşmanın təsiri və rəqəmsallaşmanın doğurduğu yeni problemlər barədə də xəbərdarlıq edib:

“Süni intellektin, böyük verilənlərin və rəqəmsal idarəçiliyin sürətli yayılması insan hüquqlarının müdafiəsində yeni yanaşmalar tələb edir. Ekspert cəmiyyətləri şəxsi məlumatların qorunması, rəqəmsal təhlükəsizlik və süni intellektin etik istifadəsi üzrə birgə işləməlidirlər”.

Gələcəyə baxış: İnsan və hüquq mərkəzli dövlət

Qazaxıstan Konstitusiyası bu illər ərzində həm dayanıqlı, həm də adaptiv hüquqi sənəd kimi özünü sübut edib. Qəbulundan 30 il sonra belə, onun mərkəzində insan, onun hüquq və ləyaqəti dayanır. 2022-ci il islahatları isə dövlət suverenliyinin xalqın iradəsinə əsaslandığını, hüququn aliliyi və insan hüquqlarının qorunmasının isə ölkənin siyasi kimliyinə çevrildiyini daha da möhkəmləndirdi.

Qazaxıstan rəqəmsal dövrdə və dəyişən qlobal reallıqlar fonunda inkişaf edərkən, onun ən böyük ümid yeri Konstitusiyanın daima canlı qalması və cəmiyyətin ümumi arzularını əks etdirməsi olacaq.