T-80: Qaz turbin mühərrikinin əfsanəsi

Sovet İttifaqı və Rusiya tank sənayesinin ən innovativ, eyni zamanda ən mübahisəli modellərindən biri T-80 əsas döyüş tankıdır. 1976-cı ildə xidmətə qəbul edilmiş bu tank dünyada ilk seriyalı qaz turbin mühərrikli əsas döyüş tankı kimi tarixə düşüb. Yüksək sürəti, güclü atəş qabiliyyəti və müasir zireh qorunması ilə tanınan T-80, eyni zamanda yüksək yanacaq sərfiyyatı və texniki mürəkkəbliyi ilə də məşhurdur.

T-80 ailəsi uzun illər Rusiya ordusunun zirehli qüvvələrinin əsasını təşkil etsə də, son illərdə Ukrayna müharibəsində verdiyi itkilər onun zəif tərəflərini yenidən müzakirəyə çıxarıb.

Tarix və inkişaf

T-80 layihəsi 1960-cı illərin sonlarında başladı. Sovet rəhbərliyi T-64 və T-72 ilə yanaşı, daha sürətli və güclü tank yaratmaq istəyirdi. Leningrad Kirov Zavodu (LKZ) baş konstruktor Nikolay Popovun rəhbərliyi ilə qaz turbin mühərrikli tank üzərində iş aparıb. 1976-cı ildə T-80 rəsmi olaraq Sovet Ordusu tərəfindən qəbul edilib.

1980-ci illərdə T-80B və T-80U versiyaları yaradıldı. T-80U Kontakt-5 reaktiv zirehi və daha güclü atəş idarəetmə sistemi ilə fərqlənirdi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra istehsal dayandı, lakin Rusiya ordusu mövcud parkı modernləşdirməyə davam edib.

Dizayn və texniki xüsusiyyətlər

T-80-in ən böyük fərqi qaz turbin mühərrikidir. Bu mühərrik tanka çox yüksək sürət və manevr qabiliyyəti verir, lakin yanacaq sərfiyyatı çox yüksəkdir.

Əsas texniki göstəricilər (T-80U):

Əsas silah: 125 mm hamar lüləli top (2A46M)

Çəki: 46–48 ton

Mühərrik: GTD-1000TF qaz turbin mühərriki, 1250 at gücü

Maksimum sürət: 70 km/saat (yol), 48 km/saat (off-road)

Ehtiyat yürüş: 400–500 km (əlavə yanacaq çənləri ilə 600 km-ə qədər)

Ekipaj: 3 nəfər

Zireh: Kompozit zireh + Kontakt-5 reaktiv zireh

Əlavə silah: 7,62 mm və 12,7 mm pulemyotlar, idarəolunan raketlər (Refleks)

Tankın avtomatik doldurucusu var və dəqiqədə 8–9 atəş açma qabiliyyətinə malikdir.

Variantlar

T-80B – Əsas kütləvi istehsal versiyası.

T-80U – Təkmilləşdirilmiş zireh və atəş idarəetmə sistemi.

T-80BV – Reaktiv zirehli versiya.

T-80UD – Ukrayna versiyası (dizel mühərrikli).

T-80BVM – Ən yeni modernləşdirilmiş variant (Relikt zirehi və yeni elektronika).

İstifadəçilər və döyüş təcrübəsi

T-80 əsasən Rusiya və Ukrayna ordularında istifadə olunur. Bundan əlavə, Belarus, Qazaxıstan, Kipr və bir neçə ölkədə kiçik sayda var. Azərbaycan Ordusu isə bu tankdan istifadə etmir.

Döyüş təcrübəsi:

Birinci və İkinci Çeçenistan müharibələri (böyük itkilər)

2022-ci ildən Ukrayna müharibəsi (ən çox itki verən tanklardan biri)

Ukrayna müharibəsində T-80-lər yüksək sürətinə baxmayaraq, dronlar, Javelin və artilleriya atəşinə qarşı zəifliyini göstərib. Bir çox ekspert bu itkiləri “qaz turbin mühərrikinin yüksək istilik izi” və köhnə zireh qorunması ilə əlaqələndirir.

T-80 Sovet tank məktəbinin ən cəsarətli və innovativ layihələrindən biridir. Qaz turbin mühərriki ona misilsiz sürət verdi, lakin yüksək yanacaq sərfiyyatı və texniki mürəkkəblik onun geniş yayılmasına mane oldu. T-80BVM kimi modernləşdirmələrə baxmayaraq, bu tank artıq yeni nəsil T-14 Armata ilə əvəzlənmə prosesindədir.

T-80 sadəcə tank deyil, Sovet-Rusiya hərbi sənayesinin texnoloji zirvəsi və eyni zamanda ziddiyyətli təcrübəsinin canlı nümunəsidir.

Nicat Osmanlı