Astronomiya aləmində sensasiya: 12,5 milyard illik gizli sistem üzə çıxdı!

Astronomlar bir qalaktikada üç aktiv superkütləli qara dəlik aşkar ediblər.

TodayPress TV xəbər verir ki, tədqiqat "Astronomy & Astrophysics" jurnalında dərc olunub.

Astronomlar Böyük Partlayışdan 1,3 milyard ildən də az müddət sonra mövcud olmuş, çox uzaqda yerləşən bir qalaktikada üç aktiv superkütləli qara dəlik aşkar ediblər. Bu kəşf ilkin Kainatda qara dəliklərin, o cümlədən birləşmələr hesabına sürətlə böyüdüyünə dair yeni sübutlar təqdim edir.

J0148-4214 qalaktikası o qədər uzaqda yerləşir ki, “James Webb” kosmik teleskopu qara dəliklərin özünü birbaşa ayırd edə bilməyib. Bunun əvəzinə NIRSpec spektroqrafı onların hər birinin ətrafındakı akresiya disklərində hidrogenin hərəkətini ölçüb.

Maks Plank Yerdənkənar Fizika İnstitutunun aparıcı tədqiqatçısı Hannah Übler qeyd edib ki, bu, uzaq Kainatda bir qalaktikada üç aktiv qara dəliyin mövcudluğuna dair ilk sübutdur. Onun sözlərinə görə, nəticələr ilkin Kainatda nəhəng qara dəliklərin nə qədər effektiv şəkildə bir araya gətirildiyini göstərir və gələcək qravitasiya dalğası rəsədxanalarının aşkar edəcəyi birləşmələr üçün zəmin yaradır.

Qalaktikanın ulduz kütləsi təxminən 1,3 milyard Günəş kütləsinə bərabərdir və qara dəliklər onun əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir.

Qara dəliklərdən ikisi qalaktikanın mərkəzində yerləşir və bir-birindən təxminən 620 işıq ili məsafədədir. Onlardan biri çox böyükdür – kütləsi təxminən 80 milyon Günəş kütləsidir. İkincisi əhəmiyyətli dərəcədə kiçikdir – təxminən 600 min Günəş kütləsinə malikdir. Lakin o, son dərəcə sürətlə böyüyür və Eddinqton həddini aşır. Belə “həddindən artıq qidalanma” rejimi uzun müddət davam edə bilməz: akresiya diskindən yayılan radiasiya sonda maddəni kənara itələməyə başlayacaq.

Üçüncü qara dəlik qalaktikanın mərkəzindən təxminən 5 500 işıq ili məsafədə yerləşir və kütləsi təxminən iki milyon Günəş kütləsidir. Bu, Süd Yolunun mərkəzində yerləşən Oxatan A* qara dəliyinin kütləsinin təxminən yarısına bərabərdir. Ehtimal olunur ki, bu qara dəlik və ola bilsin ki, mərkəzdəki cütlüyün daha kiçik üzvü digər qalaktikalarla birləşmələr nəticəsində bu qalaktikaya daxil olub.

Kembric Universitetinin əməkdaşı Roberto Maiolino vurğulayıb ki, nəticələr son dərəcə maraqlıdır. Onun sözlərinə görə, bu nəticələr qara dəliklərin birləşmələrinin ilkin Kainatda onların sürətli böyüməsinin əlavə yolu ola biləcəyini göstərir.

Üç qara dəliyin hamısının sonda birləşəcəyi dəqiq deyil. Üçcisimli sistemlərdə mürəkkəb qarşılıqlı təsirlər mümkündür. Daha böyük qara dəlik cütlükdəki kiçik qara dəliyi “ələ keçirə” və üçüncü qara dəliyi yüksək sürətlə sistemdən kənarlaşdıra bilər. Bu, Süd Yolunun mərkəzindəki Oxatan A* qara dəliyinin bəzən yüksək sürətli ulduzları qalaktikadan kənara atmasına bənzəyir.

Üçüncü qara dəliyin hansı istiqamətdə hərəkət etdiyinə dair hələlik məlumat yoxdur. Buna görə onun qarşıda birləşməsinin olub-olmayacağı, yoxsa artıq qalaktikanı tərk etdiyi məlum deyil. Əgər sistemdən kənarlaşdırılıbsa, o, 12,5 milyard il sonra belə hələ də qalaktikalararası kosmosda hərəkət edə bilər.

Superkütləli qara dəliklərin birləşməsi uzun dalğa uzunluğuna malik qravitasiya dalğaları yaradır. Lakin LIGO kimi Yer səthində yerləşən detektorlar hazırda bu dalğaları aşkar edə bilmir. Onları aşkar etmək üçün Avropa Kosmik Agentliyi LISA kosmik rəsədxanasını hazırlayır. Rəsədxana üç kosmik aparatdan ibarət üçbucaq formasında olacaq və qollarının uzunluğu təxminən 2,5 milyon kilometr təşkil edəcək. Onun 2030-cu illərin ortalarında orbitə çıxarılması planlaşdırılır.

Qiymət Mahir