Azərbaycanda büdcə niyə hələ də neftdən asılı qalıb?

“Ötən ilin yekun rəqəmlərinə baxsaq, görəcəyik ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının 71%-i qeyri-neft sahəsidir”.

TodayPress TV xəbər verir ki, bu sözləri maliyyə naziri Sahil Babayev Qara Dəniz Ticarət və İnkişaf Bankının (QDTİB) Rəhbərlər Şurasının 28-ci İllik Toplantıları çərçivəsində təşkil olunan Biznes Forumunda bildirib.

Azpost.info - ya görə, bir sıra ekspertlər Azərbaycanın dövlət büdcəsinin hələ də neft və qaz gəlirlərindən asılı olduğunu bildirir. Rəsmi rəqəmlər də bunu təkzib etmir.

Bəs, 71 faiz olan qeyri-neft sahəsinin büdcə gəlirlərində yeri necədir?

Nazirliyin açıqlamlarına və rəsmi statistikaya görə, neft-qaz sektoru üzrə Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) 92,3 milyard manat təşkil etməklə, ümumi iqtisadiyyatın 71,5%-nə bərabər olub. Bu sahə əvvəlki illə müqayisədə 2,7% real artım nümayiş etdirib. Beləliklə, neft-qaz sektorunun ümumi iqtisadiyyatdakı payı 30%-dən aşağı (təxminən 28,5%) endiyi qeyd edilir.

Bu transformasiya dövlət maliyyəsinin digər sahələrinə də təsir edib. Hazırda ölkənin cari dövlət xərclərinin 92%-i məhz qeyri-neft gəlirləri hesabına ödənilir. Hökumətin əsas hədəfi 2029-cu ilə qədər bu göstəricini 100%-ə çatdırmaqdır.

Qeyri-neft sektorunun əsas gəlirləri haradan formalaşır?

Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft-qaz sektorunun daxili gəlirləri və dövlət büdcəsinə daxilolmaları əsasən 3 makro-sahə vasitəisə ilə formalaşır: özəl biznes fəaliyyətləri, kənd təsərrüfatı və sənaye, həmçinin xidmət və ticarət zənciri. Rəsmi rəqəmlərə görə, ötən il dövlət büdcəsinə qeyri-neft sektorundan gələn illik vəsait təxminən 20,3 milyard manat olub.

İqtisadiyyatda real dəyər yaradan və ÜDM –də qeyri-neft sahəsinin 71,5%-lik payını şərtləndirən sahələr bunlardır:

Ticarət və nəqliyyat: Qeyri-neft ÜDM-nin ən böyük lokomotivlərindəndir. Topdan və pərakəndə ticarət, eləcə də logistika və anbar təsərrüfatı yüksək gəlirlilik nümayiş etdirir.

Qeyri-neft sənayesi: Bura tikinti materialları istehsalı, metallurgiya, kimya sənayesi və qida sənayesi kimi sahələr daxildir.

Kənd təsərrüfatı: Pambıqçılıq, meyvə-tərəvəzçilik, fındıqçılıq və heyvandarlıq aqrar sektorda daxili istehlakı təmin etməklə yanaşı, ixrac gəlirləri də gətirir.

Tikinti sektoru: Həm dövlət investisiyaları (məsələn, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası), həm də özəl yaşayış binalarının tikintisi böyük pul dövriyyəsi yaradır.

Qeyri-neft məhsullarının ixracı (Valyuta daxilolmaları) Ölkəyə xaricdən birbaşa xarici valyuta gətirən qeyri-neft sahələri rəqabət qabiliyyətini artırır:

Aqrar ixrac: Rusiyaya və digər MDB ölkələrinə satılan təzə meyvə-tərəvəz (pomidor, gilas, fındıq, alma).

Kimya və plastik məhsulları: Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı kimi sənaye zonalarında istehsal olunub xaricə satılan məhsullar.

Elektrik enerjisi və alüminium: Qonşu ölkələrə elektrik enerjisinin ixracı və əlvan metallurgiya.

Turizm və ictimai İaşə: Ölkəyə gələn xarici turistlərin otel, restoran və nəqliyyat xidmətlərinə xərclədiyi vəsaitlər.

İnformasiya və rabitə: Telekommunikasiya şirkətlərinin, rəqəmsal xidmətlərin və bank-maliyyə sektorunun gəlirləri.

Qeyri-neft sektorunun əsas gəlir fəlsəfəsi şaxələndirilmiş vergi bazası üzərində qurulub. Dövlət neft pullarını investisiya kimi qeyri-neft infrastrukturuna (yollar, sənaye parkları, aqroparklar) yönəldir, burada fəaliyyətə başlayan bizneslər isə dövriyyə yaradaraq büdcəyə vergi (ƏDV, mənfəət) şəklində gəlir qaytarır.

Bu gəlirlər dövlət büdcəsinin nə qədər hissəsini tutur?

Qeyri-neft sektorundan əldə olunan gəlirlər dövlət büdcəsinin yarısından çoxunu təşkil edir. Maliyyə Nazirliyinin rəsmi hesabatlarına əsasən, bu göstəricinin dinamikası illər üzrə artıb.

2025-ci ilin dövlət büdcəsi icra edilərkən qeyri-neft daxilolmalarının ümumi büdcə gəlirlərindəki payı 52%-ə yüksəlib. Bununla da qeyri-neft gəlirləri ölkə tarixində növbəti dəfə xalis neft-qaz gəlirlərini üstələyib. Cari 2026-cı ilin dövlət büdcəsində qeyri-neft gəlirlərinin xüsusi çəkisinin daha da artaraq 57,4%-ə çatdırılması nəzərdə tutulub. Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) gəlirləri də daxil olmaqla, daha geniş maliyyə zərfini əhatə edən icmal büdcədə qeyri-neft gəlirlərinin payı 55,2%-ə çatıb.

Son 5 ildə dövlət büdcəsinin formalaşmasında qeyri-neft sektorunun rolu son illərdə sürətlə böyüyüb. 5 il əvvəl əgər qeyri-neft gəlirlərinin payı cəmi 43,3% idisə, hazırda bu göstərici 52% – 57,4% aralığına yüksəlib. Hökumət 2029-cu ilə qədər icmal büdcədə qeyri-neft-qaz gəlirlərinin payını 70%-ə çatdırmağı və bununla da dövlətin bütün cari (əməkhaqqı, təqaüd, saxlanma) xərclərini 100% neftdən kənar gəlirlərlə bağlamağı hədəfləyir.

Bu rəqəmlər göstərir ki, iqtisadiyyatın özündə qeyri-neft sahəsi 71,5% yer tutsa da, dövlət büdcəsinin formalaşmasında hələ də neft-qaz gəlirlərinin (xüsusilə Dövlət Neft Fondundan büdcəyə edilən transfertlərin) çəkisi əhəmiyyətlidir.