SSRİ-ni naxçıvanlılar dağıtdı... - Moskvanın "palaz altına süpürdüyü" həqiqət - VİDEO
1990-cı ilin yanvarında, Sovet İttifaqı hələ formal olaraq mövcud olduğu bir vaxtda, Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası SSRİ tarixində görünməmiş bir addım atdı.
Muxtar respublikanın parlamenti imperiyadan ayrılmaq barədə rəsmi bəyannamə qəbul etdi. Bu qərar Baltik respublikalarının müstəqillik elanlarından həftələr, bəzi tarixçilərin hesablamalarına görə isə aylarla əvvəl verilmişdi.
Bu ayaqlanmanın başlanğıcı 1989-cu ilin dekabrında Naxçıvan–İran sərhədində baş vermiş kütləvi aksiyalara gedib çıxır. Həmin aksiyalar sonradan SSRİ-nin dağılma prosesində ilk açıq institusional çağırışlardan birinə çevrildi.
1989-cu ilin son günlərində Naxçıvanın İranla həmsərhəd rayonlarında yaşayan minlərlə azərbaycanlı Sovet–İran sərhədindəki tikanlı məftilləri və sərhəd qurğularını sökməyə başladı. Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin təşəbbüsü ilə təşkil olunan izdiham sərhəd hasarlarını və gözətçi qüllələrini dağıtdı, minlərlə sovet azərbaycanlısı isə sərhədi keçərək İran Azərbaycanında yaşayan qohumları ilə görüşdü.
Bu, SSRİ tarixində misli görünməmiş hadisə idi. İlk dəfə idi ki, Sovet dövlət sərhədi onun öz vətəndaşları tərəfindən bu qədər genişmiqyaslı şəkildə yarılırdı.
Moskvanın reaksiyası sərt oldu. Sovet mətbuatı aksiya iştirakçılarını "islam fundamentalizmi"ndə ittiham edirdi. Əslində isə hadisənin əsas motivi milli və humanitar xarakter daşıyırdı. İnsanlar uzun illər ayrıldıqları ailələri və qohumları ilə görüşmək, onları ayıran sərhədə etiraz etmək istəyirdilər.
Hadisələrdən sonra bir çox iştirakçı həbs edildi. Elə həmin dövrdə gələcək Azərbaycan prezidenti Ümumilli Lider Heydər Əliyev də Moskvadan ayrılaraq doğma Naxçıvana qayıtdı və sonrakı siyasi proseslərin əsas iştirakçılarından oldu.
Yanvarın 9-da Ermənistan SSR Ali Soveti Dağlıq Qarabağı öz büdcəsinə daxil etmək və bölgə sakinlərinə Ermənistan seçkilərində iştirak hüququ vermək barədə qərar qəbul etdi. Azərbaycanda kütləvi etirazlar başladı. İzdiham SSRİ rəhbərliyinə qarşı çıxır, müstəqillik tələbləri səsləndirirdi.
Vəziyyət sürətlə nəzarətdən çıxdı. Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Mixail Qorbaçovun əmri ilə 26 mindən çox Sovet hərbçisi Bakıya yeridildi. Əməliyyat başlamazdan əvvəl televiziya mərkəzi partladıldı, rabitə xətləri kəsildi. Nəticədə 147 mülki şəxs öldürüldü, 800-ə yaxın insan yaralandı. Faciə tarixə "Qara Yanvar" kimi həkk olundu.
Lakin həmin gecə Bakıdan yüzlərlə kilometr uzaqda yerləşən Naxçıvanda başqa bir tarixi hadisə baş verdi. Qırğın xəbəri yayılan kimi Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin sədri Səkinə Əliyeva fövqəladə iclas çağırdı. Deputatlar SSRİ Konstitusiyasının 81-ci maddəsinə əsaslanaraq muxtar respublikanın ittifaqdan çıxmaq hüququnu müzakirə etdilər.
Müzakirələrin sonunda parlament müstəqillik bəyannaməsini qəbul etdi. Səkinə Əliyeva sənədi imzaladı və 1990-cı il yanvarın 20-də televiziya vasitəsilə elan etdi.
Sovet İttifaqının 70 illik tarixində ilk dəfə muxtar statuslu bir ərazi parlament səviyyəsində imperiyadan ayrılmaq niyyətini rəsmi şəkildə bəyan etmişdi. Xəbər qısa müddətdə beynəlxalq medianın da diqqətini cəlb etdi.
Hadisənin əsas əhəmiyyəti onun xronologiyasındadır. Litva müstəqilliyini 11 mart 1990-cı ildə elan etmişdi. Bu isə Naxçıvanın bəyannaməsindən təxminən yeddi həftə sonraya təsadüf edirdi. Baltik ölkələrinin beynəlxalq səviyyədə tanınması isə yalnız 1991-ci ilin sentyabrında baş verdi.
Naxçıvan SSRİ məkanında parlament səviyyəsində ayrılma barədə ilk rəsmi qərarı qəbul etmiş siyasi vahid kimi çıxış etdi.
Bəyannamənin taleyi uzun sürmədi. Yanvarın 27-də Azərbaycan SSR Ali Soveti qərarı ləğv etdi, Səkinə Əliyeva isə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı.
Bununla belə, həmin qərar mühüm siyasi nəticə verdi. Naxçıvan beynəlxalq medianın diqqət mərkəzinə düşdüyündən Moskva burada Bakıda olduğu kimi genişmiqyaslı hərbi əməliyyat keçirməkdən çəkindi.
Bakıda tətbiq olunan zorakılıq sonradan Vilnüs və Riqada baş verəcək oxşar müdaxilələrin ilk nümunəsi idi. Naxçıvanın qərarı Qara Yanvarın doğurduğu ilk institusional cavablardan biri kimi qiymətləndirilə bilər.
1990-cı ilin payızında Heydər Əliyev Naxçıvana qayıtdı və qısa müddət sonra yerli Ali Sovetə seçildi. Həmin il Sovet Kommunist Partiyasını tərk etdi. 1991-ci ilin avqust çevrilişindən sonra isə Azərbaycanın tam müstəqilliyini açıq şəkildə müdafiə etdi və Ayaz Mütəllibovu çevrilişə münasibətinə görə sərt tənqid etdi.
1991-ci ilin sonuna doğru Əliyev artıq Naxçıvan Ali Sovetinin sədri idi və muxtar respublika faktiki olaraq həm Moskvadan, həm də Bakıdan böyük ölçüdə müstəqil şəkildə idarə olunurdu.
Bu dövr müharibə şəraitində keçirdi. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Naxçıvan da cəbhə bölgəsinə çevrildi. 1992-ci il mayın 4-də erməni qüvvələri Sədərək rayonunu artilleriya atəşinə tutdu.
Sonrakı illərdə İranın Naxçıvana təsiri daha da gücləndi. Bunun əsas səbəbi geosiyasi reallıq idi: Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında yeganə quru əlaqəsi İran üzərindən keçirdi və bu, Bakının muxtar respublikaya çıxışını uzun müddət Tehranın mövqeyindən asılı vəziyyətdə saxlayırdı.
1989–1990-cı illərin qışında baş verən iki hadisə – Sovet–İran sərhədinin dağıdılması və Naxçıvan parlamentinin SSRİ-dən ayrılmaq barədə qəbul etdiyi bəyannamə Sovet İttifaqının "bölünməzliyi" barədə təsəvvürə vurulan ilk siyasi zərbələrdən biri idi və Baltik respublikalarının daha məşhur müstəqillik proseslərini qabaqlayırdı.
Doğrudur, Naxçıvanın qərarı cəmi bir həftə sonra ləğv edildi və muxtar respublika formal olaraq SSRİ-nin tərkibində qaldı. Lakin mühüm olan presedent idi. İlk dəfə muxtar statuslu bir ərazi öz parlamenti vasitəsilə ittifaqdan ayrılmaq hüququnu rəsmi şəkildə irəli sürmüşdü.
Bəs bu tarixi fakt niyə zamanla kölgədə qaldı? SSRİ-nin süqutundan danışılarkən adətən Baltik respublikaları, Ukraynanın müstəqillik referendumu və ya 1991-ci ilin avqust çevrilişi xatırlanır. İmperiyanın ərazi bütövlüyünə qarşı ilk rəsmi parlament çıxışlarından birinin Azərbaycanın kiçik muxtar respublikası olan Naxçıvandan gəldiyi faktı diqqətdən kənarda qalır.
Jalə Rövşən
