Dünyanın boğulacağı üç boğaz - Yeni müharibələr bu üç nöqtədə olacaq
Yaxın Şərqi anlamaq üçün xəritəyə realist və geostrateji linzalarla baxmaq lazımdır. Regiondakı münaqişələr təkcə dini və ya etnik qarşıdurmalardan ibarət deyil. Qlobal ticarətin və enerji xətlərinin "şah damarı" sayılan coğrafi nöqtələrə nəzarət uğrunda gedən amansız bir mübarizənin ortasındayıq.
Yaxın onilliklərdə regionun taleyini 3 kritik nöqtə və bu nöqtələr ətrafında qurulan proksi şəbəkələri həll edəcək.
Yaxın Şərqdəki güc rəqabəti əsasən bu üç coğrafi dar boğazın nəzarəti ətrafında fırlanır:
Hörmüz Boğazı: Qlobal neft nəqlində alternativsiz keçid nöqtəsi. İranın birbaşa nəzarətində olan və Körfəz ölkələri ilə ABŞ üçün daimi "geosiyasi təhdid" alətinə çevrilən ən həssas nöqtə.
Babülməndəb Boğazı: Qırmızı dənizin qapısı. Süveyş kanalına gedən yol buradan keçir. Yəməndəki husilər vasitəsilə İranın bu boğazda qurduğu təsir rıçaqı, qlobal ticarəti bir neçə saat ərzində iflic etmək gücünə malikdir.
Süveyş Kanalı və Şərqi Aralıq Dənizi Koridorları: Asiya və Avropanı birləşdirən əsas arteriya. Suriya və Livan üzərindən Aralıq dənizinə çıxış əldə etmək istəyən regional güclərin əsas toqquşma poliqonu.
Bu yağlı tikələr uğrunda birbaşa qarşıdurma qlobal nüvə və regional fəlakət deməkdir. Buna görə də "Böyük Beşlik" — İran, Körfəz ölkələri, İsrail, ABŞ və Türkiyə — öz strateji hədəflərinə proksilər vasitəsilə nail olmağa çalışırlar.
Babülməndəb boğazını nəzarətdə saxlamaq və Səudiyyə Ərəbistanını təzyiq altında saxlamaq üçün İranın ən effektiv proksisi Yəməndir.
İsrailin şimal sərhədlərində daimi təhlükə yaratmaq və İranın Aralıq dənizinə quru dəhlizini təmin etmək üçün plasdarm - Livan (Hizbullah) və Suriya masaya gəlir.
Regional güc mərkəzləri və ABŞ hərbi varlığı arasında bufer zona və nüfuz mübarizəsinin mərkəzi də ki İraqdır.
Regionda yaxın gələcəkdə davamlı sülhün bərqərar olması demək olar ki, qeyri-mümkündür. Bunun bir neçə səbəbini izah etmək olar.
Bir tərəfin öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün atdığı hər bir addım (məsələn, proksi qrupların silahlandırılması və ya müdafiə paktları), digər tərəf üçün ekzistensial təhdiddir. Bu silahlanma və gərginlik spiralını sonsuz dərəcədə fırladır.
Coğrafi dar boğazlar və strateji keçidlər elə strukturdadır ki, bir tərəfin qazancı avtomatik o birinin itkisidir. Hörmüz və ya Babülməndəbdə ortaq idarəetmə və ya kompromis mexanizmi yoxdur. Buna görə düyün açılmır.
Proksi müharibələri böyük güclər üçün çox ucuz və asanlıqla inkar edilə bilən münaqişə formasıdır. İnsan və iqtisadi itkiləri proksilər vasitəsilə kompensasiya edən əsas oyunçular üçün müharibəni dayandırmaq motivasiyası aşağıdır.
Yaxın Şərq geosiyasəti, oyunçuların dəyişdiyi, lakin qaydaların və xəritənin eyni qaldığı tozlu şahmat taxtasıdır. Taxtada piyadalar (proksi dediyimiz qüvvələr) fəda edilsə də, boğazlar və dəhlizlər uğrunda mübarizənin həllini görməyə bizim nəslin ömrü yetməyəcək.
Jalə Rövşən
