Bakı – Tbilisi – Ceyhanla bağlı qərar verilən kimi Şevardnadzeyə sui-qəsd təşkil edildi
Moskvada, sovet iyerarxiyasının ən yuxarı mərtəbələrində iki ailə bir-birinə çox yaxın idi. Nanuli ilə Zərifə xanım – biri gürcü, biri azərbaycanlı – səmimi rəfiqələr idilər; ərləri isə Siyasi Büronun uzun iclas masalarında yan-yana oturan iki güclü adam idi. O illərdə heç kim bilmirdi ki, bu şəxsi yaxınlıq bir gün iki müstəqil dövlətin taleyini bir-birinə bağlayacaq. Amma elə oldu. Heydər Əliyev ilə Eduard Şevardnadzenin dostluğu sonralar Cənubi Qafqazın enerji, təhlükəsizlik və nəqliyyat xəritəsini yenidən çəkən qüvvəyə çevrildi.
Onların bir-birini tanıması müstəqillikdən çox əvvələ gedib çıxırdı. Əliyev 1969-cu ildən Azərbaycana rəhbərlik edir, sonra Moskvada Siyasi Büronun üzvü kimi ittifaqın idarəçiliyinin mərkəzinə keçirdi. Şevardnadze eyni yolla Gürcüstandan gəlib SSRİ-nin xarici işlər nazirinə qədər yüksəlmişdi. İllər boyu eyni dəhlizlərdə addımlayan bu iki adam bir-birinin xasiyyətini yaxşı bilirdi. Şevardnadze sonralar etiraf edəcəkdi: hərdən bir məsələni «sıyrılmış qılıncla» həll etmək istəyəndə, Əliyev ona tələsməməyi məsləhət görürdü – amma o da bilirdi ki, lazım gələndə Əliyevin mövqeyi qılınc kimi kəskin olurdu. Moskvada onun adı bir dövr hətta partiyanın baş katibi vəzifəsi üçün də hallandırılmışdı; təcrübəsi, sözü keçən sözü, MDB liderləri arasında sonralar da hörməti vardı. Məhz bu köhnə tanışlıq izah edir ki, 1990-cı illərdə iki başkənd niyə bu qədər sürətlə, uzun-uzadı danışıqlara ehtiyac qalmadan razılığa gələ bildi. Onlar sıfırdan başlamadılar – bir-birinə çoxdan güvənirdilər.
Tale onları ikinci dəfə bir araya gətirdi. Hər ikisi öz ölkəsində hakimiyyətə demək olar ki, eyni anda – 1993-cü ildə – qayıtdı, özü də hər ikisi xaosun içindən. O vaxta qədər region alovlanmışdı: Gürcüstanda Qamsaxurdiya dövrünün millətçiliyi yerli azərbaycanlıların üstünə yerimiş, erməni və gürcü millətçiliyi bir yerdə Azərbaycanın mənafeyini iki tərəfdən sıxmışdı. İki liderin qayıdışı bu gərginliyi söndürdü. Bakı ilə Tbilisi arasında diplomatik münasibətlər hələ 1992-ci ilin noyabrında qurulmuşdu; indi isə səfirliklər açıldı – 1995-də Bakıda gürcü, 1996-da Tbilisidə Azərbaycan səfirliyi. İki paytaxt artıq bir-birini gündəlik eşidə bilirdi.
Dostluq sənədə çevrilməyənə qədər siyasət deyil. Bu keçid 1996-cı ildə, Əliyevin Tbilisi səfərində baş verdi: tərəflər dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında, bir də Qafqazda sülh haqqında bəyannamələr imzaladılar. Bir il sonra Şevardnadze Bakıya gəldi, yeni bir strateji sənəd imzalandı, Bakı Dövlət Universiteti ona fəxri doktor adı verdi. Gürcü lider elə həmin auditoriyada bir cümlə demişdi ki, bütün münasibətin mahiyyəti oradaydı – onun sözlərinə görə, Qafqazda sülh təşəbbüsünü dəstəkləyən ilk dövlət başçısı məhz Heydər Əliyev idi. Növbəti illərdə iki ölkə arasında yüzdən çox sənəd imzalandı. Dostluq artıq iki adamın ömründən asılı olmayan bir çərçivəyə oturmuşdu.
Bu tərəfdaşlığın Azərbaycana ən böyük qazancı neft xəttində gizlənmişdi. Əliyevin 1994-cü ildə imzalatdığı «Əsrin müqaviləsi»nin arxasında sadə, amma cəsarətli bir fikir dayanırdı: Xəzər neftini dünyaya çıxarmaq, özü də Rusiyanın nəzarətindən kənar bir yolla. Bu yolun açarı isə Gürcüstanın əlindəydi. Şevardnadze o açarı Bakının xeyrinə çevirdi. Şimal marşrutu ilə yanaşı Qərb marşrutu – Bakı-Supsa kəməri çəkildi və inanılmaz sürətlə, altı-yeddi ay içində istifadəyə verildi. Şevardnadze xatirələrində yazacaqdı ki, Əliyev əsas neft marşrutunun Gürcüstandan keçməsi üçün əlindən gələni əsirgəmirdi.
Amma əsas hədəf daha uzaqda dayanmışdı. Uzun müddət Qərb bu layihəyə şübhə ilə baxırdı – çox baha, çox riskli, çox uzaq görünürdü. 1998-ci ilin aprelində Trabzonda üç prezident – Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə – bu şübhəni bir cümlə ilə kəsdi: əsas ixrac kəməri Bakı-Tbilisi-Ceyhan olacaq. 1999-cu ilin noyabrında İstanbulda, Bill Klintonun gözü qarşısında, Əliyev, Şevardnadze və Süleyman Dəmirəl kəmərin sazişini imzaladılar; müşayiətedici bəyannaməyə Nazarbayev və Niyazov da qol qoydu – Xəzərin şərq sahili də bu yola inanmışdı. 2002-ci ilin sentyabrında Səngəçalda təməl qoyulanda yenə üç dövlət başçısı yan-yana dayanmışdı. 1774 kilometr, təxminən dörd milyard dollar, illik onlarla milyon ton neft. Sonralar bu magistral Heydər Əliyevin adını daşıyacaq, 2005–2006-cı illərdə Azərbaycan nefti onun içindən keçib Aralıq dənizinə – Ceyhan limanına çatacaqdı.
Bu yol asan verilmədi. Layihə irəli sürüləndə Şevardnadzeyə sui-qəsd təşkil edildi; gürcü lider möcüzə nəticəsində sağ qaldı. Əliyevin özü sonralar açıqca deyəcəkdi ki, o təzyiqlər həm neft müqaviləsini, həm də kəməri boğmağa yönəlmişdi. Amma iki lider geri çəkilmədi. Sonra qaz da əlavə olundu: «Şahdəniz» qazı Bakı-Tbilisi-Ərzurum xətti ilə axmağa başladı, 2001-də Şevardnadzenin Bakı səfərində tranzit sazişi imzalandı. Beləcə Azərbaycan Qərbə birbaşa çıxış, sabit valyuta axını və öz enerji siyasətini müstəqil qurmaq imkanı qazandı.
İş iki ölkə ilə bitmədi. 1997-ci ildə qurulan GUAM Azərbaycan, Gürcüstan, Ukrayna və Moldovanı ortaq narahatlıqlar ətrafında bir masaya topladı: ərazi bütövlüyü, dəhlizlərin təhlükəsizliyi, Avropaya inteqrasiya. 2001-ci ilin iyununda Yaltada Əliyev, Şevardnadze, Voronin və Kuçma birliyin Xartiyasını imzaladılar. Beynəlxalq platformalarda Bakı ilə Tbilisi artıq demək olar ki, həmişə eyni səslə danışırdı. Enerji layihələri ilə birləşən bu siyasi yaxınlaşma bölgədə Ermənistan-Rusiya oxuna qarşı bir tarazlıq yaratdı və Azərbaycanı diplomatik təklikdən çıxardı.
Bu böyük strategiyanın arxasında sonuna qədər insan istiliyi vardı. Şevardnadze on il boyu iki liderin öz ölkələrinə rəhbərlik etdiyi dövrü mükəmməl dostluq və qardaşlıq illəri kimi xatırlayır, Əliyevi möhkəm iradəli, müdrik bir dövlət xadimi adlandırırdı. Tbilisidə qaz kəməri sənədləri imzalananda o, bir dost, bir qardaş kimi Əliyevin xüsusi rolunu vurğulamaqdan çəkinmirdi. 2003-cü ilin dekabrında Heydər Əliyev vəfat edəndə Şevardnadze onun dəfnində iştirak etdi – bir dövrün sakit bağlanışı kimi. Amma qurulan sistem şəxslərdən uzun ömür sürdü. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, sonra Bakı-Tbilisi-Qars – hamısı bu gün də Azərbaycanı Gürcüstan üzərindən Avropaya bağlayan onurğa sütunudur. İki nəfərin başladığı iş artıq iki dövlətin ortaq həyatına çevrilmişdi.
Heydər Əliyev ilə Eduard Şevardnadzenin dostluğu Azərbaycan diplomatiyasının ən məhsuldar şəxsi ittifaqlarından biridir. Bu münasibət ölkəyə üç şey qazandırdı: Xəzər neftini müstəqil marşrutla dünyaya çıxaran bir enerji dəhlizi; regional təkliyi qıran diplomatik tarazlıq; və Cənubi Qafqazı Şərqlə Qərb arasında körpüyə çevirən infrastruktur. Ən vacibi isə budur ki, bütün bunlar iki adamın ömrünə yox, imzalanmış sənədlərə söykəndiyi üçün onlardan sonra da yaşadı. İki liderin bir-birinə etibarı, sonda, iki dövlətin strateji tərəfdaşlığına çevrildi – və bu tərəfdaşlıq bu gün də Azərbaycanın xarici siyasətinin ən sabit oxlarından biri olaraq qalır.
Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı
FOTOLAR
