Azərbaycanın baş nazirini Tiflisdə arxadan güllələyib öldürdülər - Xoyski yaratdığı ölkənin şəhidi oldu...

Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb, eyni zamanda ən şərəfli səhifəsi şübhəsiz ki, 1918–1920-ci illəri əhatə edən Xalq Cümhuriyyəti dövrüdür. Bu tarixi epoxanın memarlarından biri, ölkənin həm daxili, həm də xarici siyasətində silinməz izlər qoyan şəxsiyyət isə Fətəli Xan Xoyskidir. Cəmi 44 il ömür sürməsinə baxmayaraq, o, adını tarixə yazdırmağı bacardı.

Fətəli Xanın həyat hekayəsi 1875-ci ildə Şəkidə, zadəgan və hərbçi ailəsində başladı. Atası rus ordusunun general-leytenantı idi, ailənin kökləri isə Cənubi Azərbaycanın qədim Xoy xanlığına dayanırdı. Bu mühit onun mükəmməl təhsil almasında mühüm rol oynadı. Gəncə gimnaziyasını bitirdikdən sonra Moskva Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olan Xoyski buranı əla dərəcə ilə başa vurdu. Tiflis və Kutaisidə prokuror müavini, həmçinin vəkil kimi çalışaraq zəngin hüquqi təcrübə topladı. Onun siyasətə ciddi girişi isə 1907-ci ildə II Dövlət Dumasına deputat seçilməsi ilə baş verdi. O, imperiyanın mərkəzində dayanıb Azərbaycan torpaqlarının ruslaşdırılmasını və köçürmə siyasətini açıq şəkildə tənqid edəcək qədər cəsarətli bir hüquqşünas kimi tanındı.

1917-ci ilin Fevral inqilabı Rusiyanı bürüdükdə hadisələr sürətləndi və Xoyski Bakı şəhər dumasının sədri, ardınca isə Zaqafqaziya hökumətində ədliyyə naziri oldu. Maraqlıdır ki, bu gün fəxr etdiyimiz Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması ideyasını da elə həmin fırtınalı günlərdə ilk dəfə Xoyski irəli sürmüşdü. Nəhayət, 28 may 1918-ci ildə Azərbaycan öz müstəqilliyini elan etdi və Milli Şura bu ağır dövlət quruculuğu yükünü Fətəli Xana tapşırdı. O, çevikliyi və böyük təşkilatçılıq qabiliyyəti sayəsində cəmi bir saat ərzində kabinetin siyahısını hazırlayaraq ölkənin ilk Baş naziri və eyni zamanda Daxili İşlər naziri oldu.

Müharibə, aclıq və daxili-xarici təhdidlərin tüğyan etdiyi bir dövrdə Xoyski hökuməti zamana qarşı yarışaraq misilsiz işlər gördü. İlk növbədə Azərbaycan türkçəsi dövlət dili elan edildi və imperiya dövründə dəyişdirilmiş tarixi yer adları bərpa olundu. Ölkənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hərbi mükəlləfiyyət qanunu çıxarıldı, erməni-daşnak qüvvələrinin törətdiyi qırğınları araşdırmaq üçün xüsusi komissiya yaradıldı. İqtisadi müstəqilliyin rəmzi olan ilk pul vahidi manat və milli poçt markaları dövriyyəyə buraxıldı, xarici ölkələrə müstəqillik teleqramları göndərildi.

Xoyskinin diplomatik qətiyyətini göstərən ən parlaq hadisə isə Bakıya daxil olan ingilis generalı Tomsonla görüşüdür. General Tomson Azərbaycan hökumətini tanımaqdan imtina edəndə, Xoyski ona soyuqqanlıqla, "Biz sizi buraya dəvət etməmişik. Yüz min rus əsgərini buradan çıxartmışıq, bir ovuc ingilisi dənizə tökmək də çətin deyil" deyərək sarsılmaz iradə nümayiş etdirdi. Bu qətiyyət qarşısında ingilislər geri çəkilərək Azərbaycan hökumətini rəsmən tanımaq məcburiyyətində qaldılar.

Lakin Xoyski obrazının tarixdə ən çox kölgədə qalan və bu gün də tənqid hədəfinə çevrilən tərəfi onun məhz bu diplomatik və hüquqi realizminin bəzən kompromislərə, strateji səhvlərə yol açması idi. Onun 1918-ci il mayın 29-da imzaladığı qərarla İrəvan şəhərinin ermənilərə siyasi mərkəz kimi güzəştə gedilməsi tariximizin ən ağrılı nöqtələrindən biridir. Xoyski bunu böyük fəlakətlərin qarşısını almaq və ermənilərin torpaq iddialarını birdəfəlik bitirmək üçün "tarixi zərurət" saysa da, hadisələr bunun tam əksini, yəni düşmənin daha da iştahlanmasını göstərdi.

O, Rusiyada təhsil almış bir hüquqşünas kimi beynəlxalq müqavilələrə və qaydalara həddindən artıq inanırdı. Onun aristokratik təmkinliyi və hüquqi qaydalara bağlılığı, kobud gücün keçərli olduğu o amansız dövrdə bolşevik təhlükəsinin miqyasını düzgün qiymətləndirməyə mane oldu. Diplomatiyanın ordudan daha üstün olduğuna inanan Baş nazir, daxili siyasətdə kəndlilərin ən böyük istəyi olan aqrar islahatları da mülkiyyət toxunulmazlığı prinsipinə görə ləngitdi. Bu lənglik isə daxildə bolşevik propaqandasına münbit şərait yaratdı və hökumətin sosial dayaqlarını zəiflətdi. General Tomsona qarşı göstərilən ilkin sərtlik də sonradan ingilis komandanlığı ilə münasibətləri qorumaq xatirinə yerini bəzi güzəştlərə verdi ki, bu da xalq arasında milli iradənin tam nümayiş etdirilməməsi kimi yozuldu.

Bu dəmir iradəli, lakin dövrün labirintləri arasında çətin seçimlər qarşısında qalan siyasətçinin pərdəarxası həyatı da olduqca maraqlı idi. Fətəli Xan dərin intellektə malik, sakit təbiətli bir insan idi. Onun həyat yoldaşı rus əsilli Yevgeniya idi və o, İslamı qəbul edərək Ceyran xanım adını götürmüşdü. Bu evlilikdən onların üç övladı dünyaya gəldi. Təəssüf ki, sonradan qızı Tamaranın bolşevik rəhbərlərindən biri ilə evlənməsi bədbəxtliyi belə, ailəni sovet repressiyalarının amansız dalğasından xilas edə bilmədi. Böyük bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli onun xarakterini tək bir cümlə ilə çox dəqiq ifadə edərək onu "fırtınalı dənizdə gəmini idarə edən kapitan"a bənzədirdi.

Lakin bu fırtına onun gəmisini erkən batırdı. 1920-ci il aprelin 28-də bolşeviklərin Bakını işğal etməsindən sonra Xoyski Tiflisə mühacirət etməli oldu. Onun müstəqillik ideyasını bağışlaya bilməyən düşmənləri 19 iyun 1920-ci ildə Tiflis küçələrində erməni terrorçularının əli ilə onu arxadan vuraraq faciəvi şəkildə qətlə yetirdilər.  Həmin gün, günorta saatlarında Fətəli Xan Xoyski və Xəlil bəy Xasməmmədov Tiflisin mərkəzində yerləşən İrəvan meydanında (indiki Azadlıq meydanı) gəzişirdilər. Onlar meydana yaxın olan "Qafqaz" mehmanxanasının qarşısına çatanda hər şey bir neçə saniyənin içində baş verir.

Erməni terrorçuları — Aram Yerkanyan və Misak Qriqoryan uzun müddət idi ki, onları izləyirdilər. Terrorçular yaxın məsafədən, qəfildən hər iki dövlət xadiminin arxasından tapança ilə atəş açmağa başlayırlar.

Atılan güllələrdən biri Fətəli Xan Xoyskinin kürəyinə — ürək nahiyəsinə dəyir. Güllə onun həyati orqanlarını parçalayır və ilk Baş nazirimiz hadisə yerindəcə dərhal dünyasını dəyişir.

Onun yanında olan Xəlil bəy Xasməmmədov isə ağır yaralanır, lakin xoşbəxtlikdən həkimlərin müdaxiləsi ilə onun həyatını xilas etmək mümkün olur. Terrorçular hadisə yerində yaranan panikadan istifadə edərək qaçıb gizlənirlər...Fətəli Xan Xoyski bütün tənqid olunan qərarlarına, ziddiyyətlərinə və dövrün şərtlərinə uduzan diplomatik addımlarına rəğmən, cəmi iki ilə yaxın mövcud olan bir dövlətin təməllərini elə möhkəm atdı ki, onun qurduğu dil, ordu, diplomatiya və təhsil prinsipləri onilliklər sonra müstəqilliyini yenidən qazanan müasir Azərbaycana da əbədi mayak oldu. 

Jalə Rövşən