Peşəkarlıq əvəzinə populizmə üstünlük vermək geosiyasi riskdir - Ramiz Yunus yazır...
Uzun illərdir ki, müasir dünya xaosunun dərin səbəbi haqqında tənqidi fikirlər səsləndirirəm.
Qlobal siyasi, texnoloji və sivilizasiya xarakterli turbulensiya nə qədər inkişaf edirsə, bir o qədər aydın olur ki, problem təkcə iqtisadiyyatda, regional münaqişələrdə və hətta təkcə dəyərlər böhranında da deyil. Problemin kökü tarixi proseslərin yanlış başa düşülməsində və onların nəticələrinə strateji baxımdan səhv reaksiya verilməsindədir.
Bu intellektual nasazlığın əsas simvollarından biri də Frensis Fukuyamanın “Tarixin sonu və son insan” kitabı oldu ki, Qərbdə siyasi sinfin əhəmiyyətli hissəsi onu fəlsəfi hipotez kimi deyil, geosiyasi direktiv kimi qəbul etdi.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra liberal demokratiya sadəcə "Soyuq müharibə"nin qalibi kimi deyil, bəşəriyyətin siyasi təkamülünün son mərhələsi kimi elan edildi. Məhz burada Qərb strateqlərinin strateji səhvi ortaya çıxdı. Tarix heç vaxt bitmir — xüsusilə də geosiyasət tarixi. O, güclərin konfiqurasiyasını, qarşıdurma formatlarını və təsir alətlərini dəyişir, lakin yox olmur.
Yeni dünya arxitekturasının soyuqqanlı təhlili əvəzinə universal bir model irəli sürüldü — standart siyasi və institusional şablon. Bu modelin müxtəlif tarixə, mədəniyyətə, dini ənənələrə və dövlətçilik səviyyəsinə malik ölkələrdə, o cümlədən postsovet məkanında mexaniki şəkildə tətbiq ediləcəyi güman edilirdi.
Liberal model Qərblə SSRİ arasında sərt ikiqütblü qarşıdurma şəraitində həqiqətən effektiv işləyirdi. O, resursları səfərbər edir, daxili intizam yaradır, texnoloji yarışmanı təmin edir və sovet modeli ilə müqayisədə sistem üstünlüklərini nümayiş etdirirdi. Lakin Sovet İttifaqı kimi qlobal antaqonistin yoxa çıxmasından sonra bu model xarici balanslaşdırıcı funksiyasını itirdi. Dünya birqütblü olmadı — bir çoxlarının, o cümlədən Frensis Fukuyamanın düşündüyü kimi — əksinə, keçid mərhələsinə daxil oldu. Geosiyasətdə keçid dövrləri isə həmişə ən təhlükəli mərhələlər sayılır. Qərbdə iki sistem arasında ideoloji rəqabət üçün formalaşdırılmış bir çox institutlar özlərini tamamilə fərqli xarakterli rəqabətin mövcud olduğu reallıqda tapdılar — texnoloji, maliyyə, demoqrafik və sivilizasiya rəqabətində.
Bu gün dünya mübarizəsi siyasi bəyanatlar üzərində gedən mübahisə deyil. Bu, logistika dəhlizləri, enerji axınları, rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt standartları, kosmik proqramlar və biotexnologiyalar üzərində nəzarət uğrunda mübarizədir. Bu, qərarların qəbul sürəti və strateji planlaşdırmanın keyfiyyəti üzrə yarışdır. Bu mühitdə dövlətlər şüarlarla deyil, idarəetmə modellərinin effektivliyi ilə rəqabət aparırlar.
Biz süni intellekt, avtonom silah sistemləri, kiberəməliyyatlar, hibrid münaqişələr və sanksiya müharibələri dövründə yaşayırıq. Dövlət idarəçiliyi mürəkkəb texno-sənaye sisteminin idarə olunması ilə müqayisə edilə biləcək dərəcədə çətinləşib. Səhvlər artıq lokal xarakter daşımır — onların geosiyasi nəticələri olur. Texnologiya sahəsində yanlış qərar bir ölkəni onilliklər geri ata bilər. Strateji alyansda edilən səhv regionda qüvvələr balansını dəyişə bilər, demoqrafik trendlərin düzgün qiymətləndirilməməsi isə uzunmüddətli qeyri-sabitliyə gətirib çıxara bilər.
Bu reallıqda getdikcə daha aydın görünən bir paradoks var: insan fəaliyyətinin istənilən sahəsində biz idarəetməni ən yaxşı peşəkarlara həvalə etməyə çalışırıq — siyasət istisna olmaqla.
Sağlamlığımızla bağlı ciddi problemlər yarananda biz ən yaxşı həkimi axtarırıq. Ən mürəkkəb əməliyyatı kimin aparacağını müəyyən etmək üçün səsvermə keçirmirik. İllərlə təhsil almış, seçilmiş və praktikadan keçmiş mütəxəssisə etibar edirik. Çünki anlayırıq ki, səhvin qiyməti çox yüksəkdir. Lakin söhbət dövlətdən — iqtisadiyyatın, ordunun, xarici siyasətin taleyindən, milli təhlükəsizlikdən gedəndə idarəetməni informasiya kampaniyasında, mediada və kütlələrin emosional mobilizasiyası fonunda populizmlə qalib gəlmiş insana həvalə etməyə hazır oluruq.
Bəs qlobal sivilizasiya rəqabəti dövründə bu nə dərəcədə rasionaldır?
Məhz burada MERİTOKRATİYA anlayışı meydana çıxır — xidmətlərə, biliklərə, kompetensiyaya və təsdiqlənmiş təcrübəyə əsaslanan seçim sistemi. Geosiyasi ölçüdə meritokratiya milli dayanıqlığın artırılması üçün alətdir. Bu, seçki dövrləri ilə deyil, onilliklərlə düşünə bilən idarəetmə elitası formalaşdırmaq üsuludur. Bu, sistem səhvlərinin riskini azaltmaq mexanizmidir.
Tənqidçilər dərhal etiraz edəcəklər: seçim meyarlarını kim müəyyən edir? Bu, qapalı texnokratik kasta yaranmasına gətirib çıxarmayacaqmı? Bu suallar haqlıdır. Lakin güclənən qlobal rəqabət şəraitində peşəkar filtrin olmaması elitarlıq riskindən qat-qat təhlükəlidir. Səriştəli idarəçilərin hazırlanması və seçilməsi sistemini qura bilməyən istənilən ölkə idarəetmə modelləri yarışında avtomatik uduzur.
Praktikaya baxaq. Sinqapur bir neçə onillik ərzində elitanın seçimini təhsilə, nəticələrə və strateji düşüncəyə əsaslandıran idarəetmə sistemi qurdu. Bu, ölkəni dünya ticarəti və maliyyəsinin mühüm qovşaqlarından birinə çevirdi. ABŞ-də illərlə irəliyə hesablanmış strateji doktrinalar hazırlayan güclü ekspert institutları və analitik mərkəzlər şəbəkəsi fəaliyyət göstərir və bu sistem partiyaların dəyişməsindən asılı olmadan işləyir. Böyük Britaniyada peşəkar dövlət xidməti ənənəsi siyasi turbulensiya şəraitində belə institusional davamlılığı və idarəetmə qərarlarının dərinliyini təmin edir.
Bunlar ideal modellər deyil, lakin meritokratiya elementlərinin dövlətin geosiyasi dayanıqlığını necə artırdığını göstərən nümunələrdir.
Müasir demokratiyanın əsas problemi azadlıq kimi dəyərdə deyil. Problem ondadır ki, prosedur nəticənin keyfiyyətindən üstün tutulmağa başlayıb. Seçkilərdə qələbə getdikcə daha çox emosiyaları idarə etmək, informasiya axınları ilə işləmək və qısamüddətli effekt yaratmaq bacarığından asılı olur. Populizm mobilizasiya alətinə çevrilib. Lakin qlobal qarşıdurma şəraitində qısamüddətli populyarlıq strateji effektivlik demək deyil.
Dövlət nə mitinqdir, nə də televiziya şousu. O, uzun nəticələri olan uzunmüddətli qərarlar sistemidir. Enerji siyasətində səhv seçim qitədə qüvvələr balansını dəyişə bilər. Müdafiə strategiyasında yanlış hesablamalar çəkindirmə balansını poza bilər. Texnoloji yarışda geri qalmaq ölkəni başqalarının inkişaf etdirdiyi texnologiyaların asılı bazarına çevirə bilər.
Bu kontekstdə Uinston Çörçillin “demokratiya bütün digər formalar istisna olmaqla ən pis idarəetmə formasıdır” ifadəsi xüsusilə simvolik səslənir.
Ola bilsin ki, bu gün bəşəriyyət demokratiyanın institusional modernləşdirilməsi zərurəti ilə üz-üzədir. Məsələ demokratiyadan imtina etməkdə deyil, onu daha funksional etməkdə, elitaların peşəkar seçimi və hazırlanması üçün sistemli mexanizmlər formalaşdırmaqdadır.
Vacibdir ki, məsələ cəmiyyətin nəzarəti olmadan hakimiyyətin “ağıllı insanlara” verilməsindən getmir. Söhbət elə meyarlar sisteminin yaradılmasından gedir — təhsil, peşəkarlıq və idarəçilik sahəsində ki, təsadüfi və ya açıq-aydın qeyri-kompetent şəxslərin hakimiyyətə gəlməsi ehtimalını minimuma endirsin. Necə ki, aviasiyada hazırlığı olmayan insanı təyyarə idarə etməyə buraxmırlar, siyasətdə də institusional filtrlər mövcud olmalıdır.
Söhbət xalq suverenliyinin ekspert diktaturası ilə əvəz olunmasından getmir. Söhbət legitimlik və kompetensiyanın birləşdirilməsindən gedir. Elə bir siyasi arxitekturanın yaradılmasından gedir ki, ali idarəetmə vəzifələrinə çıxış təsdiqlənmiş bilik, təcrübə və strateji düşüncə səviyyəsini tələb etsin. Necə ki, hərbi sahədə ordunun komandanlığı hazırlıqlı zabitlərə həvalə olunur, mülki sahədə də dövlət idarəçiliyi təsadüf yox, peşə olmalıdır.
Dünya sərt çoxqütblülük dövrünə daxil olub. Yeni güc mərkəzləri formalaşır. Resurslar, texnologiyalar və təsir uğrunda rəqabət güclənir. Belə şəraitdə peşəkarlıq əvəzinə populizmə üstünlük vermək geosiyasi riskə çevrilir. Kompetensiya mədəniyyətini institusionallaşdıra bilən ölkələr strateji planlaşdırmada və dayanıqlıqda üstünlük qazanacaqlar, digərləri isə başqalarının gündəminə reaksiya verməklə kifayətlənəcəklər.
Meritokratiya nə ideologiyadır, nə də dəbdə olan termin. Bu, dünyanın mürəkkəbləşməsinə verilən cavabdır. Bu, yüksək turbulensiya dövründə dövlətin sistemli düşünə bilən, riskləri proqnozlaşdıran və qlobal prosesləri anlayan insanlar tərəfindən idarə olunmalı olduğunu qəbul etməkdir. Bu, nəzəriyyə deyil, yaşamaq məsələsidir.
Tarix Frensis Fukuyamanın öz kitabında yanlış olaraq elan etdiyi kimi bitməyib, əksinə sürətlənib. Bu sürətlənmiş tarixdə isə ən səs-küylülər deyil, ən hazırlıqlılar qalib gəlir. XXI əsrdə hakimiyyətin keyfiyyətinin seçilməsində edilən səhvin qiyməti artıq reytinqlərlə ölçülmür. O, dövlətin taleyi ilə ölçülür. Bəlkə də bu düşüncələri Platonun sözləri ilə yekunlaşdırmaq daha doğru olar:
“Siyasətə biganəliyin qiyməti pis insanların hakimiyyətidir".
Ramiz Yunus
“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
