Robert Gilmanın azadlığı Rusiya-ABŞ münasibətlərinə nə vəd edir? – Ramiz Yunus AÇIQLADI
Amerikalı vətəndaş Robert Gilmanın Rusiya həbsxanasından azad edilməsi, şübhəsiz ki, ilk növbədə Gilmanın özü və ailəsi üçün yaxşı xəbərdir. Lakin mən bu hadisənin siyasi əhəmiyyətini şişirtməzdim. Vacib məqamı vurğulamaq lazımdır: söhbət hələlik ABŞ və Rusiya arasında məhbus mübadiləsindən deyil, amerikalı vətəndaşın humanitar əsaslarla birtərəfli qaydada azad edilməsindən gedir. Buna görə də bundan hansısa yeni mübadilə mexanizminin formalaşması barədə nəticə çıxarmaq hələ tezdir.
Son vaxtlar Vaşinqtondan Rusiya-Ukrayna müharibəsinin perspektivləri ilə bağlı Donald Tramp administrasiyasının hakimiyyətə gəlməsindən sonrakı ilk aylardakından tamamilə fərqli ritorika eşidirik. Əgər ilkin mərhələdə Amerikanın ritorikası böyük ölçüdə Rusiyanın arqumentlərini təkrarlayır və Vaşinqtonun, ilk növbədə, Ukraynanın güzəştləri hesabına həll yolu axtarmağa hazır olduğu təəssüratını yaradırdısa, bu gün biz həmin mövqedə müəyyən düzəlişlərin edildiyini görürük.
Bu dəyişimin səbəbləri tamamilə obyektivdir. Ukrayna Rusiyaya ciddi hərbi təzyiq göstərməkdə davam edir, o cümlədən Rusiya ərazisinin dərinliklərində onun enerji, sənaye və hərbi infrastrukturuna zərbələr endirir. Eyni zamanda ABŞ-də Konqresə aralıq seçkilər yaxınlaşır və daxili siyasi amil Tramp administrasiyası üçün getdikcə daha mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Amerika cəmiyyəti hələ də böyük ölçüdə Vaşinqtonun Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzü ilə bağlı daha fəal mövqe tutmasında maraqlıdır.
Bu şəraitdə Moskva, təbii olaraq, Amerikanın gündəminə öz düzəlişlərini etməyə çalışır. Amerikalı vətəndaşların Rusiya həbsxanalarından azad edilməsi də belə siyasətin alətlərindən biridir. Prezident Tramp üçün amerikalının evə qayıtması açıq-aşkar siyasi və imic baxımından əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də Moskva yaxşı anlayır ki, bu cür addımlar ABŞ prezidenti tərəfindən Amerika cəmiyyəti ilə öz siyasi kommunikasiyasında arqument kimi istifadə oluna bilər.
Lakin burada hadisənin humanitar əhəmiyyəti ilə siyasi əhəmiyyətini bir-birindən ayırardım. Gilmanın azad edilməsi Gilman üçün yaxşıdır. Bu, onun ailəsi üçün yaxşıdır. Bu, Rusiya rəhbərliyi ilə razılığa gəlmək bacarığını nümayiş etdirmək baxımından Tramp üçün də yaxşıdır. Lakin hələlik bunun avtomatik olaraq Vaşinqton və Moskva münasibətlərində yeni diplomatik mərhələnin başlanması anlamına gəldiyini düşünmək üçün əsas yoxdur.
Digər məsələ ondan ibarətdir ki, bu cür epizodlar iki ölkə arasında müəyyən kommunikasiya kanalı yarada bilər. Biz artıq dəfələrlə görmüşük ki, hətta əsas siyasi məsələlər üzrə Vaşinqtonla Moskva arasında ciddi fikir ayrılıqları qaldığı zaman belə, məhz humanitar məsələlər iki paytaxt arasında özünəməxsus körpüyə çevrilir. Buna görə də mən məhbusların azad edilməsi və ya mübadiləsi mexanizminin genişlənə biləcəyini istisna etmirəm. Lakin bu, Rusiya ilə ABŞ-nin strateji yaxınlaşmasının göstəricisindən daha çox dialoqun texniki və humanitar istiqaməti olacaq.
Ukrayna məsələsinə gəlincə, burada mən daha da ehtiyatlı olardım. Gilmanın azad edilməsinin özü Ukrayna ilə bağlı danışıqların dinamikasına ciddi təsir göstərə biləcək hadisə deyil. Həm Rusiya, həm də Ukrayna bu gün başa düşür ki, Vaşinqtonun mövqeyinə təsir göstərmək üçün təkcə diplomatik fəallıq deyil, həm də vəziyyəti birbaşa döyüş meydanında dəyişmək bacarığını nümayiş etdirmək lazımdır.
Əslində biz kifayət qədər maraqlı vəziyyət müşahidə edirik: həm Moskva, həm də Kiyev eyni vaxtda Vaşinqtona təsir göstərməyə çalışır, lakin bunu tamamilə fərqli üsullarla həyata keçirirlər. Rusiya diplomatik siqnallardan, humanitar jestlərdən və dialoqa hazır olduğunu nümayiş etdirmək cəhdlərindən istifadə edir. Ukrayna isə ilk növbədə hərbi təşəbbüsü qoruyub saxlamağa və Rusiyaya nəzərəçarpacaq zərər vura bildiyini nümayiş etdirməyə ümid edir.
Burada daha bir mühüm məqamı anlamaq lazımdır: bu gün Vaşinqtonun, Kiyevin və Moskvanın gündəmləri bir-birindən fərqlənir. Ukraynanın əsas vəzifəsi dövləti, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyünü qorumaqdır. Rusiyanın məqsədi müharibənin özü üçün mümkün qədər əlverişli nəticəsinə nail olmaq və mövcud güc balansını dəyişməkdir. ABŞ isə ilk növbədə münaqişənin elə başa çatmasına nail olmaq istəyir ki, bu, Amerikanın maraqlarına uyğun gəlsin və Tramp administrasiyasına Amerika cəmiyyətinə konkret siyasi nəticə nümayiş etdirmək imkanı versin.
Buna görə də mən Robert Gilmanın azad edilməsini hansısa böyük diplomatik sıçrayışla birbaşa əlaqələndirməzdim. Bu, mühüm humanitar hadisə və eyni zamanda daha geniş diplomatik oyunun elementidir. Lakin hələlik bu, Rusiya-Amerika münasibətlərində prinsipial olaraq yeni mərhələnin başlanmasından daha çox hər iki tərəf üçün piar və siyasi resursdur.
Son illərin tarixi göstərir ki, Moskva ayrı-ayrı amerikalı vətəndaşların azad edilməsindən dəfələrlə diplomatik kart kimi istifadə edib. Buna görə də indi mən Gilmanın azad edilməsi faktının özündən daha çox, bundan sonra nələrin baş verəcəyinə diqqət yetirərdim. Əgər bunun ardınca amerikalı vətəndaşların yeni azadlığa buraxılması, məhbus məsələləri üzrə müntəzəm dialoq və ən əsası, Moskvanın Ukrayna məsələsində mövqeyində real dəyişikliklər baş verərsə, o zaman daha ciddi diplomatik dinamikadan danışmaq mümkün olacaq.
Hələlik isə belə deyərdim: Gilman evinə qayıtdı. Bu, şübhəsiz ki, yaxşıdır, lakin bir nəfərin evinə qayıtması hələ Rusiya-Amerika münasibətlərinin keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qayıtması demək deyil. Bunun üçün daha ciddi qərarlar lazımdır.
Ramiz Yunus
“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
