Ox yaydan çıxdı: İranı bitirəcəklər, bitirmədən dayanmayacaqlar...
Diplomatiya suya düşdü. Köhnə dünya qaydaları işə salınır. Yaxın Şərqdə illərdir davam edən "idarəolunan xaos" və proksi qarşıdurmaları dövrü artıq özünün ən kritik və həlledici mərhələsinə qədəm qoyur.
Söhbət artıq Tehranı sadəcə sanksiyalarla sıxışdırmaqdan getmir, proses birbaşa hərbi və strateji kapitulyasiya mərhələsinə keçib.
İlk növbədə, Tramp doktrinasının iqtisadi sərhədlərini və "bədəl ödəmə" reallığını vurğulamaq lazımdır. Donald Trampın xarici siyasət yanaşması fundamental olaraq iqtisadi pragmatizmə və ABŞ-nin yeni bir müharibəyə milyardlarla dollar xərcləməkdən çəkinməsinə əsaslanırdı.
Vaşinqton hərbi münaqişələrin birbaşa maliyyə yükündən qaçmaq üçün uzun müddət "sürətli bir saziş və ya müqavilə" əldə etməyə çalışır, diplomatik rıçaqları və iqtisadi təzyiqləri ön planda tuturdu. Lakin Hörmüz boğazı və Oman sahillərində ABŞ ordusuna məxsus "AH-64 Apache" helikopterinin vurulması və Tehranın regional eskalasiyanı pik həddə çatdırması Vaşinqtonun səbrini daşırdı.
Prezident Trampın rəsmi bəyanatı da bu iqtisadi qorxunun artıq hərbi qətiyyətlə əvəzləndiyini sübut edir. O, İranın saziş bağlamaq üçün çox uzun müddət vaxt itirdiyini və indi bunun bədəlini ödəməli olacağını bildirərək, "Yaxın Şərqin xuliqanı"nın artıq öldüyünü açıq şəkildə bəyan etdi.
Məhz bu hadisələrin ardınca ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) İrana qarşı genişmiqyaslı "özünümüdafiə zərbələrinə" başladı. Cəmi son 24-48 saat ərzində ABŞ qüvvələri İranın cənubunda 20-yə yaxın strateji hədəfi — hava hücumundan müdafiə sistemlərini, yerüstü idarəetmə stansiyalarını və radar saytlarını birbaşa daxildən vurdu.
Diplomatik danışıqlar pərdəsi altında vaxt qazanmaq taktikası üçün artıq bəhanə qalmayıb.
ABŞ və müttəfiqləri Trampın rəhbərliyi altında regional müharibə xərclərini gözə alaraq, Tehranın hərbi infrastrukturunu mənbəyində məhv etmək xəttini seçiblər. İranın qarşılıq olaraq regiondakı ABŞ bazalarına, yəni İordaniya, Bəhreyn və Küveytə raket və dron hücumları təşkil etməsi isə qlobal koalisiyanın Tehran rejimini tamamilə zəiflətmədən dayanmamaq qərarını daha da qətiləşdirir.
Digər tərəfdən, mövcud gərginlik enerji bazarlarını da çökdürür. Hörmüz boğazındakı qarşıdurma və gəmilərin hərəkətinin demək olar ki, dayanması qlobal neft qiymətlərini sürətlə artıraraq bir barrel üçün 93 dollara çatdırıb.
İqtisadi təlatümlər qlobal gücləri prosesi yarımçıq saxlamaqdan çəkindirir, çünki bu səviyyəyə gəlmiş eskalasiyanı bitirməmək qlobal iqtisadiyyata daha böyük zərbə vura bilər.
Eyni zamanda, İranın regional proksi şəbəkəsinin və hərbi gücünün bu dərəcədə sarsıdılması Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasını tamamilə dəyişəcək. Bu yeni konyunkturada, xüsusilə Mərkəzi Dəhliz (Middle Corridor) kimi trans-regional logistik layihələrin təhlükəsizliyi maksimum səviyyəyə qalxacaq, həmçinin region dövlətlərinin daxili işlərinə, suverenliyinə və ideoloji mühitinə kənardan edilən təzyiq və müdaxilə rıçaqları tamamilə sıfırlanacaq.
Jalə Rövşən
