Naxçıvana hücum edən - Dünyanın ən böyük dövləti məğlub oldu - Yazılar ortaya çıxdı

Naxçıvan alimləri 30 ildən artıqdır axtardıqları qədim Urartu yazısını İlandağda aşkarlayıblar. Təxminən 2800 il əvvələ aid olduğu bildirilən mixi yazı Urartu hökmdarları İşpuini və Menuanın Naxçıvan istiqamətində həyata keçirdiyi hərbi yürüşlə bağlı mühüm məlumatlar ehtiva edir. Alimlərin fikrincə, bu, Azərbaycan ərazisində aşkar edilən ilk Urartu mixi yazısıdır və regionun qədim tarixinə dair yeni faktlar ortaya qoyur.

AMEA-nın Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşlarının verdiyi məlumata görə, yazıda Urartu hökmdarlarının indiki Ərəzin kəndi istiqamətindən keçərək Araz çayının cənubundakı Pluadi ölkəsinə daxil olması, burada Urartunun baş tanrısı Xaldinin şərəfinə qurbanlar kəsməsi və qələbələrini əbədiləşdirməsi təsvir olunur.

Urartu dövlətinin erkən genişlənmə dövründə, e.ə. IX əsrin sonu – VIII əsrin əvvəllərində hökmdar İşpuini və onun oğlu Menua (Minua) birgə hərbi yürüşlər həyata keçirərək dövlətin sərhədlərini genişləndirməyə çalışıblar. Bu yürüşlər Urartunun Cənubi Qafqaza, o cümlədən Arazboyu ərazilərə və indiki Naxçıvan bölgəsinə nüfuz etmək siyasətinin tərkib hissəsi hesab olunur.

İlandağ (Ojasar) qayaüstü yazısı ilk dəfə 1980-ci illərin sonunda qeydə alınsa da, sonradan yeri itirilmişdi. 2026-cı il iyunun 1-də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının arxeoloqları Vəli Baxşəliyev, Bəxtiyar İbrahimli və Həbib Cəfərov tərəfindən yenidən aşkar edilib. Tədqiqatçılar yazını təxminən e.ə. 820–810-cu illərə aid edirlər ki, bu da İşpuini və Menuanın birgə hakimiyyət dövrünə təsadüf edir.

Yazının məzmununa görə, Urartunun baş tanrısı Haldinin himayəsi altında İşpuini və Menua Arşini adlı şəhəri və ya ölkəni ələ keçirib, Aniani ölkəsini məğlub edərək dağıdıblar. Daha sonra onlar Pluadi ölkəsinə daxil olub, burada Haldi və onun həyat yoldaşının şərəfinə qurbanlar təqdim edib, qələbəni əbədiləşdirmək üçün stel qoyublar.

Araşdırmalara görə, Urartu ordusu indiki Ərəzin kəndi istiqamətindən hərəkət edərək Araz çayını keçib və Pluadi ərazisinə daxil olub. Bu fakt Urartunun Naxçıvan və ətraf bölgələrə hərbi yürüşlərinin marşrutunu müəyyənləşdirmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bununla belə, tarixçilər hesab edirlər ki, Urartunun Naxçıvandakı yürüşləri uzunmüddətli uğur qazanmayıb. Sisianda aşkar edilmiş başqa bir yazıdan məlum olur ki, bölgədə güclü mövqe tutan Etiuni konfederasiyası Urartu təzyiqinə baxmayaraq, xərac verməklə öz müstəqilliyini qoruyub saxlaya bilib. Bu da Urartunun bölgədə davamlı siyasi nəzarət yarada bilmədiyini göstərir.

Tarixi mənbələrə görə, İşpuini dövründə Urartu Assuriyaya qarşı mübarizədə güclənməyə başlamış, dövlət ideologiyasında Haldi kultu ön plana çıxarılmışdı. Menua isə atasının siyasətini davam etdirərək qalalar, su kanalları və müdafiə qurğuları tikdirmiş, dövlətin sərhədlərini daha da genişləndirmişdi. Naxçıvan istiqamətindəki yürüş də bu ekspansiya siyasətinin bir hissəsi olub.

Mütəxəssislərin fikrincə, İlandağ yazısının yenidən tapılması Naxçıvanın qədim tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm hadisədir. Bu tapıntı regionun Dəmir dövrü tarixinə dair yeni məlumatlar təqdim etməklə yanaşı, Naxçıvanın Urartu mənbələrində birbaşa xatırlanan ərazilərdən biri olduğunu təsdiqləyir. Alimlər qeyd edirlər ki, yazının tam deşifrə olunması və elmi tədqiqi istiqamətində araşdırmalar davam edir.

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı