Gürcüstan, Moldova, Ermənistan... Böyük güclərin yeni döyüş meydanı necə qurulur?
Hər dövrün öz gözəl şüarları olur.
1648-ci ildə bağlanmış Vestfaliya sülhündən sonra dövlətlərin suverenliyindən danışırdılar. 1815-ci il Vyana konqresindən sonra — Avropada qüvvələr balansından. Birinci Dünya müharibəsindən sonra dünya kollektiv təhlükəsizlik və xalqların öz müqəddəratını təyin etməsi prinsipləri üzərində qurulmalı idi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra bəşəriyyət ümidlərini Birləşmiş Millətlər Təşkilatına və beynəlxalq hüquqa bağlamışdı. Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra isə bir çoxları universal demokratik dəyərlər və hamı üçün eyni qaydalar dövrünün başladığına inandı.
Lakin tarix dönə-dönə eyni qanunauyğunluğu nümayiş etdirdi. İdeologiyalar dəyişirdi. Siyasi sistemlər dəyişirdi. Dünya liderləri dəyişirdi. Amma əsas məsələ dəyişməz qalırdı — böyük dövlətlər elan etdikləri prinsipləri öz maraqlarına tabe etdirməyə davam edirdilər.
Məhz buna görə hər yeni dövr dəyərlər haqqında söhbətlə başlayır, təsir uğrunda mübarizə ilə başa çatırdı. Müasir dünya da istisna olmadı.
Beynəlxalq siyasətdə çoxlarının görməzdən gəlməyə üstünlük verdiyi bir köhnə həqiqət var. Dövlətlər dəyərlərdən danışmağı sevirlər, lakin adətən maraqlarından çıxış edərək hərəkət edirlər.
İnsan hüquqları, demokratiya, söz azadlığı, suverenlik, ərazi bütövlüyü — bütün bu prinsiplər universal və hamı üçün məcburi kimi təqdim olunur. Ancaq son onilliklərin dünya siyasətinə diqqətlə baxdıqda aydın olur ki, eyni hadisələr çox vaxt mahiyyətinə görə deyil, nəticəsinin kimə sərf etməsinə görə tamamilə ziddiyyətli qiymətləndirilir.
Seçkilərdə Qərbyönümlü siyasi qüvvələr qalib gələndə, həmin seçkilər azad və demokratik elan olunur. Qərbin siyasi rəqibləri qalib gələndə isə dərhal saxtakarlıq, xarici müdaxilə və demokratik prosedurların pozulması ilə bağlı suallar yaranır.
Rusiya da eyni cür davranır. Ona yaxın qüvvələr qalib gələndə seçkilər ədalətli hesab olunur. Siyasi rəqiblər qalib gələndə isə xarici müdaxilə və qanunsuz təsir barədə söhbətlər başlayır.
Bu mənada böyük dövlətlər arasındakı fərqlər adətən düşünüldüyündən xeyli az olur.
Son illər bunun çoxsaylı nümunələrini təqdim edib.
Ermənistan, Gürcüstan, Moldova, Rumıniya, Macarıstan — bu ölkələrin hər birində daxili siyasi proseslər çoxdan Qərblə Rusiya arasında daha geniş geosiyasi qarşıdurmanın tərkib hissəsinə çevrilib. Və demək olar ki, hər bir halda baş verənlərə verilən qiymət obyektiv mənzərədən çox, xarici oyunçuların siyasi simpatiyalarından asılı olub.
Bu xüsusilə yaxınlarda Ermənistanda aydın şəkildə özünü göstərdi.
Son seçkilərdə Avropa inteqrasiyasının tərəfdarları ilə Rusiya ilə sıx əlaqələrin qorunmasını müdafiə edənlər ölkənin gələcəyi uğrunda amansız mübarizə aparırdılar. Bu prosesə təsir göstərmək üçün mövcud olan demək olar ki, bütün vasitələr — siyasi, maliyyə, informasiya və diplomatik alətlər cəlb olunmuşdu.
Hər iki tərəf demokratiyanı müdafiə etdiyini bəyan edirdi. Hər biri rəqibini dövlətin daxili işlərinə müdaxilədə ittiham edirdi. Hər biri Ermənistanın suverenliyinə sadiqliyini vurğulayırdı.
Lakin burada qanunauyğun bir sual yaranır: əgər suverenlik mütləq dəyərdirsə, onun şərhi niyə seçkilərdə kimin qalib gəlməsindən asılı olaraq dəyişir?
Niyə bəzi nəticələr xalqın iradəsinin ifadəsi kimi qəbul edilir, digərləri isə manipulyasiyaların nəticəsi elan olunur?
Cavab xoşagələn deyil, amma aydındır.
Çünki dünya siyasətində dəyərlər çoxdan təsir uğrunda mübarizənin alətinə çevrilib.
Qərbdə keçirdiyim iyirmi beş il ərzində bunu dəfələrlə müşahidə etmişəm.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonrakı ilk illərdə bir çoxları səmimi şəkildə inanırdı ki, dünya həqiqətən universal qaydalar sisteminə doğru hərəkət edir. Elə görünürdü ki, demokratiya, insan hüquqları və beynəlxalq hüquq yeni dünya nizamının əsasına çevrilir.
Təsadüfi deyil ki, postsovet məkanında milyonlarla insan bu ideyalara inandı. Bir çoxları yeni dünyanın təməli kimi təqdim olunan prinsipləri müdafiə edərkən karyerasını, azadlığını, bəzən isə həyatını riskə atırdı.
Lakin reallıq tədricən daha mürəkkəb oldu.
2008-ci ilin avqustunda baş vermiş Rusiya–Gürcüstan müharibəsindən, 2014-cü ildə Rusiyanın Krımı ilhaq etməsindən və Donbas müharibəsinin başlanmasından sonra aydın oldu ki, elan edilən dəyərlərlə real siyasət arasında böyük bir məsafə mövcuddur.
“Demokratiyanın avtoritarizmə qarşı mübarizəsini” müasir dövrün əsas ideoloji qarşıdurması elan edən həmin dövlətlər Rusiya dövləti ilə genişmiqyaslı iqtisadi əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə davam edirdilər.
Prinsiplər barədə gurultulu bəyanatlar çoxmilyardlıq müqavilələrlə yanaşı mövcud idi.
Artan təhlükə ilə bağlı xəbərdarlıqlara məhəl qoyulmurdu.
Bir çoxları böhranın kritik həddə çatmasına qədər baş verənləri görməzdən gəlməyə üstünlük verirdi.
Məlum oldu ki, ticarət və mənfəət çox vaxt elan edilən prinsiplərin müdafiəsindən daha üstün prioritet sayılır.
Lakin ikili standartların daha parlaq nümunəsi Azərbaycan Qarabağı ətrafında yaranmış vəziyyət oldu ki, bu da Azərbaycan və Ermənistan arasında iki qanlı müharibənin səbəbinə çevrildi.
Təxminən otuz il ərzində beynəlxalq ictimaiyyət Qarabağı və ona bitişik yeddi rayonu rəsmi olaraq Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanıyırdı.
Bunu Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, dünyanın aparıcı dövlətləri və beynəlxalq təşkilatlar qəbul edirdi.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistan qoşunlarının Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxarılmasını tələb edən dörd qətnaməsi mövcud idi.
Lakin bu qərarlar onilliklər boyu kağız üzərində qalan mətnlərdən o yana keçmədi. Münaqişənin sülh yolu ilə həllinin vacibliyi barədə milyonlarla söz deyildi. Sonsuz danışıqlar aparılırdı. Vasitəçilik formatları yaradılırdı.
Amma əsas sual cavabsız qalırdı: niyə beynəlxalq hüquq bir halda işləməli, digər halda isə işləməməli idi?
Niyə bəzi dövlətlərin ərazi bütövlüyü mütləq dəyər hesab olunur, digərlərinin ərazi bütövlüyü isə onillərlə müzakirə mövzusu olaraq qalırdı?
Niyə öz evlərindən qovulmuş təxminən bir milyon azərbaycanlı digər münaqişələrdəki qaçqınlar qədər dünya ictimaiyyətinin diqqətini çəkmirdi?
Cavab yenə də prinsiplərlə deyil, siyasi konyunktura ilə bağlı idi.
Beynəlxalq siyasətdə çoxdan belə bir qeyri-rəsmi qayda fəaliyyət göstərir: müttəfiqlərin problemləri çox vaxt rəqiblərin problemlərindən xeyli az diqqət çəkir.
Məhz buna görə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra bir çox Qərb siyasətçisi son dərəcə çətin vəziyyətə düşdü.
Bir tərəfdən, Azərbaycan Qərbin digər dövlətlərə münasibətdə daim vurğuladığı suverenlik və ərazi bütövlüyünü bərpa etmişdi.
Digər tərəfdən isə nəticə təxminən üç onillik ərzində mövcud olmuş ənənəvi siyasi konstruksiyanı dağıtmışdı.
Məhz buna görə bir çox reaksiyalar bu qədər ziddiyyətli görünürdü.
Lakin bu hekayənin əsas dərsi təkcə bundan ibarət deyil.
Əsas dərs ondan ibarətdir ki, Azərbaycan ətrafında baş verən reallıqdan düzgün nəticələr çıxarmağı bacardı.
Özgələrinin köməyinə bel bağlamadan ölkə ardıcıl şəkildə öz dövlətçiliyini, iqtisadiyyatını, silahlı qüvvələrini və beynəlxalq mövqelərini gücləndirirdi.
Azərbaycan problemlərini kiminsə həll etməsini gözləmirdi.
Strategiyasını xarici xilaskar gözləntisi üzərində qurmurdu.
Milli maraqları gözəl şüarlarla əvəz etmirdi.
Məhz buna görə Azərbaycan postsovet məkanında uğurlu transformasiyanın azsaylı nümunələrindən birinə çevrildi. Üç onillik ərzində ölkə hərbi məğlubiyyət, iqtisadi böhran və daxili qeyri-sabitlik yaşamış kiçik və həssas dövlətdən regional səviyyədə təsirli orta gücə malik dövlətə çevrilməyi bacardı.
Azərbaycan kiçik ölkədən bu gün mövqeyi ilə həm regional, həm də qlobal güc mərkəzlərinin hesablaşmağa məcbur olduğu orta dövlətə çevrildi. Bu, xarici himayədarlar sayəsində deyil, dövlətçiliyin, iqtisadiyyatın, ordunun, enerji potensialının və müstəqil xarici siyasətin ardıcıl şəkildə gücləndirilməsi nəticəsində baş verdi.
Müasir dünyanın bütün kiçik və orta dövlətləri üçün əsas nəticə də budur. Heç kim sizin maraqlarınızı sizdən yaxşı qorumayacaq. Nə Vaşinqton, nə Brüssel, nə Moskva, nə də Pekin. Müttəfiqlər kömək edə bilər, tərəfdaşlar dəstək verə bilər, lakin heç bir böyük dövlət heç vaxt başqasının maraqlarını öz maraqlarından üstün tutmayacaq.
Buna görə dövlətlər ilk növbədə özlərini — iqtisadiyyatlarını, ordularını, institutlarını, təhsillərini, milli birliyini və siyasi subyektliyini gücləndirməlidirlər.
Dünya elə bir dövrə qədəm qoyub ki, beynəlxalq hüquq getdikcə daha seçici şəkildə tətbiq olunur, mənəvi arqumentlər isə çox vaxt geosiyasətin başqa vasitələrlə davamına çevrilir.
Belə şəraitdə nə ən haqlı olanlar, nə də ən gur səslə danışanlar sağ qalır. Sağ qalanlar ən güclülər olur. Məhz buna görə bu gün köhnə bir prinsip heç vaxt olmadığı qədər aktualdır:
Boğulanların xilası elə boğulanların öz əllərindədir.
Bu, sinizm deyil.
Bu, müasir dünya siyasətinin əsas dərsidir. Kiçik və orta dövlətlər bu dərsi nə qədər tez mənimsəsələr, müstəqilliklərini, təhlükəsizliklərini və öz gələcəklərini müstəqil şəkildə müəyyən etmək hüquqlarını qorumaq şansları bir o qədər çox olacaq.
Necə ki, Şarl de Qoll deyirdi: “Dövlətlərin dostları yoxdur, dövlətlərin yalnız maraqları var”. Görünür, son onilliklər ərzində dünya siyasəti bu sözlərin doğruluğunu dəfələrlə sübut edib.
Ramiz Yunus
“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
