Ermənistan uğrunda mübarizə başladı! — Ramiz Yunus yazır...
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Moskvaya səfəri və onun Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşü gözlənilmədən sadəcə diplomatik hadisəyə deyil, açıq siyasi duelə çevrildi. Canlı yayımda nümayiş etdirilən iyirmi dəqiqəlik polemika göstərdi ki, Moskva artıq narazılığını gizlətmir və Ermənistanda təsir uğrunda açıq mübarizəyə hazırdır.
Müzakirənin xarakterindən belə görünür ki, Rusiya lideri görüşə əvvəlcədən hazırlanmış tezislərlə gəlib. Üstəlik, onlar maksimum sərt formada səsləndirilib. Bu isə diplomatiya üçün tipik deyil, çünki belə siqnallar adətən qapalı qapılar arxasında verilir. Lakin bu halda məhz açıq nümayişə üstünlük verilib. Bu da təsadüfi deyil.
İki aydan sonra Ermənistanda parlament seçkiləri keçiriləcək və bu seçkilər yalnız Paşinyanın siyasi gələcəyini deyil, həm də ölkənin strateji kursunu müəyyən edə bilər. Söhbət dövlətin inkişaf modelindən, xarici siyasət istiqamətindən və nəticə etibarilə Cənubi Qafqazda qüvvələr balansından gedir.
Hazırda Moskva ilə İrəvan arasında münasibətlər, görünür, Ermənistanın müstəqillik illəri ərzində ən pis dövrünü yaşayır. Rusiya hələ də Ermənistan üçün həm iqtisadi, həm də hərbi-texniki sahədə bir nömrəli tərəfdaş olaraq qalsa da, bu, baş verir.
Dönüş nöqtəsi İkinci Qarabağ müharibəsi oldu. Azərbaycanın qələbəsi regiondakı status-kvonu tamamilə dəyişdi. Bakı təkcə uzun illər Ermənistanın işğalı altında olan ərazilər üzərində nəzarəti bərpa etmədi, həm də hərbi uğuru siyasi, diplomatik və iqtisadi güclənməyə effektiv şəkildə çevirərək Cənubi Qafqazın tamhüquqlu liderinə çevrildi. Bu gün Moskvanın Bakı üzərində təsiri nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb və Azərbaycanın mövqeyi gücləndikcə bu tendensiya daha da dərinləşir.
Ermənistan isə əksinə, böyük ölçüdə Rusiyadan asılı olaraq qalıb. İrəvanın xarici siyasəti şaxələndirmək və Avropada alternativlər axtarmaq cəhdləri hələlik daha çox deklarativ xarakter daşıyır. Lakin hətta bu addımlar belə Kremldə narazılıq yaradır. Bu, Moskva görüşündə açıq şəkildə özünü göstərdi.
Əlavə siqnal kimi Rusiya Baş nazirinin müavini Aleksey Overçukun məqaləsinin dərc olunması oldu. Həmin yazıda faktiki olaraq Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşacağı təqdirdə mümkün iqtisadi nəticələr barədə xəbərdarlıqlar səsləndirildi. Söhbət qazın qiymətlərindən, erməni məhsullarının Rusiya bazarına çıxışından və Rusiyanın Ermənistana təsir göstərən digər çoxsaylı rıçaqlarından gedirdi.
Daha bir diqqətçəkən məqam isə ondan ibarət oldu ki, Rusiya Prezidenti faktiki olaraq erməni əsilli rusiyalı biznesmen Samvel Karapetyanın seçkilərdə iştirakını açıq şəkildə dəstəklədi və onu məhz özü Ermənistana göndərmişdi. Bu həm erməni cəmiyyətinə, həm də siyasi elitalara açıq siqnal kimi göründü. Moskvanın hansı namizədə üstünlük verdiyini göstərən bir mesaj idi.
Görünür, Ruben Vardanyanla bağlı hadisə Moskva üçün dərs olmayıb. Xatırladaq ki, vaxtilə erməni əsilli bu rusiyalı biznesmen Qarabağa göndərilmişdi ki, oradan Ermənistana gəlib Paşinyanı devirmək planı həyata keçirilsin. Lakin bu plan baş tutmadı və Ruben Vardanyan bu gün törətdiyi cinayətlərə görə Bakı həbsxanasında saxlanılır.
Paşinyan isə öz növbəsində Rusiya Prezidentinə kifayət qədər təmkinli, bəzi məqamlarda isə ironiyalı şəkildə cavab verdi. O, Ermənistan qanunvericiliyinin ikili vətəndaşlığı olan şəxslərin parlamentə seçilməsini qadağan etdiyini xatırladaraq, Putinin təzyiqini diplomatik şəkildə dəf etdi.
Ayrıca mövzu kimi İrəvanın Qarabağla bağlı mövqeyi də gündəmə gəldi. Rusiya Prezidenti Paşinyanın regionu Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanımasından narazılığını ifadə etdi və bununla Moskvanın vasitəçi rolunun faktiki olaraq aradan qalxdığını vurğuladı. Cavab olaraq Ermənistanın Baş naziri bildirdi ki, bu səhifə artıq bağlanıb və İrəvan Bakı ilə sülh sazişi istiqamətində irəliləyir.
Əsas ayrım xətti məhz buradan keçir. Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəsindən sonra Moskvanın postsovet məkanında təsiri tədricən azalır. Keçmiş ittifaq respublikaları müstəqilliklərini gücləndirirlər və Cənubi Qafqaz da istisna deyil.
Ermənistan və Azərbaycan ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçiliyindən imtina edərək birbaşa dialoqa başladılar. Daha sonra 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə sülh sazişinin paraflanması baş verdi. Bu addım Moskvanın açıq narazılığına səbəb oldu.
Paşinyan daha da irəli gedərək referendum keçirmək və Ermənistanın yeni Konstitusiyasını qəbul etmək niyyətini açıqladı. Həmin Konstitusiyada Azərbaycan və Türkiyəyə qarşı hər hansı ərazi iddialarının istisna ediləcəyi bildirildi. Paralel olaraq ölkələr arasında kommunikasiyaların açılması prosesi başladı, Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana Azərbaycan neft məhsulları daxil oldu və üçüncü ölkələrdən yüklərin tranziti bərpa edildi.
Bütün bunlar Ermənistanda sülh tərəfdarlarının mövqelərini gücləndirir və Qarabağ faktorunun xarici təsir aləti kimi əhəmiyyətini azaldır. Bu isə Moskvanı əsas təzyiq rıçaqlarından birindən məhrum edir.
Lakin digər rıçaqlar, xüsusilə iqtisadi alətlər qalmaqdadır və görünür ki, Ermənistanın siyasi gələcəyi uğrunda qarşıdakı mübarizədə əsas rol məhz onlar oynayacaq.
Faktiki olaraq Ermənistan strateji seçim qarşısındadır: sülh və yeni regional reallıqlara inteqrasiya kursunu davam etdirmək, yoxsa qonşularla qarşıdurmaya və Rusiyadan əvvəlki asılılığa qayıtmaq.
Qarşıdan gələn seçkilər əsas suala cavab verəcək: Ermənistan öz siyasətinin subyekti olacaq, yoxsa başqalarının siyasətinin obyekti. Bu seçim artıq indi edilməlidir və onun nəticələri uzunmüddətli olacaq.
İngilis yazıçısı Corc Oruellin dəqiq ifadə etdiyi kimi:
“Əgər sən öz taleyini müəyyən etmirsənsə, başqaları onu sənin yerinə müəyyən edəcək”.
Ramiz Yunus
Xəzər Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
