Azərbaycan dronları artıq "Shahed"lərdən üstündürmü?
Müasir hərb elmində hava üstünlüyünün və dəqiq zərbə imkanlarının rolu hər keçən gün daha da artır. Son illərdə regionda və dünyada cərəyan edən hərbi-siyasi proseslər göstərir ki, xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları (PUA) döyüş meydanının taleyini həll edən əsas amillərdən birinə çevrilib.
Azərbaycan da müdafiə sənayesi sahəsində atdığı strateji addımlarla bu texnoloji yarışda yalnız idxalçı kimi deyil, eyni zamanda yerli istehsal imkanlarını inkişaf etdirən tərəf kimi diqqət çəkir.
Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin müəssisələri və yerli mühəndislərin birgə əməyi nəticəsində ərsəyə gələn PUA və dron sistemləri Silahlı Qüvvələrin əməliyyat imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir.
Azərbaycanın müdafiə sənayesi kompleksində yerli PUA istehsalının təməli kəşfiyyat və müşahidə yönümlü aparatlarla qoyulub. Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin təşəbbüsü ilə fəaliyyətə başlayan "AZAD Systems" müəssisəsi və müasir istehsal zavodları bu sahədə əsas mərkəzlər hesab olunur.
Bu istehsalat sahələrində "Orbiter-2B", "Orbiter-3" və "Aerostar" kimi taktik pilotsuz uçuş aparatları yığılaraq sınaqdan keçirilir. Həmin aparatlar ordunun kəşfiyyat, müşahidə və hədəf göstərmə ehtiyaclarını qarşılamaq üçün nəzərdə tutulub.
Mürəkkəb hava şəraitində, radarlara yaxalanmadan uzun müddət havada qalmaq və yüksək dəqiqlikli optik-elektron sistemləri vasitəsilə ərazini real vaxt rejimində nəzarətdə saxlamaq bu aparatların ana göstəriciləridir.
Müasir döyüş konsepsiyasında kəşfiyyat aparmaqla yanaşı, aşkarlanan hədəfi dərhal neytrallaşdırmaq tələbi yerli mühəndisləri kamikadze (zərbə) dronlarının işlənilməsinə sövq edib.
Bu istiqamətdə istifadəyə verilən xüsusi istehsalat mərkəzlərində "Zərbə" və onun modernləşdirilmiş versiyaları ərsəyə gətirilib. Gecə və gündüz, habelə mürəkkəb radioelektron mübarizə şəraitində sərbəst fəaliyyət göstərə bilən bu PUA-lar düşmənin canlı qüvvəsini, yüngül zirehli texnikasını və komanda məntəqələrini dəqiqliklə məhv edir.
Xüsusilə "İti qovan" adı ilə tanınan yerli zərbə dronları yüksek manevr qabiliyyəti və strateji hədəflərə qarşı effektivliyi ilə müdafiə sənayesinin əsas göstəricilərindən birinə çevrilib.
Regionda PUA texnologiyalarının tətbiqi və inkişaf fəlsəfəsi müxtəlif ölkələrdə fərqli prinsiplərə söykənir. Türkiyə müdafiə sənayesi "Bayraktar TB2" və "Akıncı" kimi yüksək texnologiyalı, kəşfiyyat aparmaqla yanaşı idarəolunan mühimmatlarla dəqiq zərbə endirənvə təkrar istifadə olunan ağır platformalara üstünlük verir. İran isə uzun illər davam edən sanksiyalar şəraitində daha sadə, ucuz və kütləvi şəkildə buraxılan "Shahed" seriyalı uçan sursatlara (kamikadze) diqqət ayırır.
"Shahed" dronları əsasən sabit peyk koordinatları ilə hərəkət edən ucuz alternatividir. Azərbaycanın "İti qovan" və "Zərbə" kimi yerli sistemləri isə İranın "Shahed" modelindən fərqli olaraq, sabit obyektlərlə yanaşı hərəkətdə olan canlı qüvvə və zirehli texnikanı operator vasitəsilə son ana qədər izləyib vurmaq qabiliyyətinə malikdir.
Səssiz elektrik mühərrikləri və mürəkkəb radioelektron mübarizə (RƏM) mühitində işləyən xüsusi siqnal qoruyucuları yerli PUA-ları regiondakı digər analoqlardan ayıran başlıca xüsusiyyətlərdəndir.
Ölkədə fəaliyyət göstərən PUA zavodları və texnoloji mərkəzlər yalnız böyük ölçülü aparatlarla kifayətlənmir, eyni zamanda kiçik kalibrli və çoxpərli (mültirotor) taktik dronların istehsalını da həyata keçirir.
Mülki və hərbi təyinatlı kvadrokopterlər, minaaxtarma və kəşfiyyat məqsədli kiçik dronlar, həmçinin xüsusi təyinatlı qüvvələrin yaxın məsafəli əməliyyatları üçün nəzərdə tutulan mikro-aparatlar məhz bu mərkəzlərdə hazırlanır, proqram təminatları yerli mütəxəssislər tərəfindən təkmilləşdirilir.
Müasir hərbi texnologiyaların sürətli inkişafı fonunda Azərbaycanın PUA zavodları və elmi-texniki mərkəzləri süni intellekt dəstəkli avtonom idarəetmə sistemlərinin və yerli proqram təminatlarının inteqrasiyası üzərində çalışır.
Xüsusi tədqiqat mərkəzləri və yerli mühəndis kadrları tərəfindən aparılan təcrübə-konstruktor işləri gələcəkdə daha yüksək daşıma qabiliyyətinə, uzaq mənzilə və muxtar qərarvermə alqoritmlərinə malik PUA komplekslərinin yerli bazada kütləvi istehsalına zəmin yaradır.
Nicat Osmanlı
