"Şeytan" dinə gəlib? Tramp dövründə Xristianlıq kimə xidmət edir?
Son illərin ən maraqlı paradokslarından biri budur: “PRRI” nin 2025-ci il Amerika Dəyərləri Atlası və 5000 nəfərlik geniş sorğusu göstərir ki, respublikaçıların 53%-i “xristian millətçiliyi” terminini açıq şəkildə müsbət qiymətləndirir. Ağdərili evangelist protestantların 54%-i, hətta 2024-cü il seçkilərində Trampı dəstəkləyən ispan protestantlarının da əhəmiyyətli hissəsi bu termini qəbul edir. Ümumilikdə isə respublikaçıların əksəriyyəti və evangelistlərin üçdə ikisi ABŞ-ni “Tanrının vəd edilmiş torpağı” kimi görür.
Lakin eyni zamanda bir çox müşahidəçi – o cümlədən bəzi xristian teoloqlar və sadə inanclılar Donald Trampı dəccal obrazına bənzədir. Onun ritorikası, şəxsi həyatı, “böyük əvəzetmə” nəzəriyyəsini qızışdırması və siyasi rəqiblərini “düşmən” kimi damğalaması Müqəddəs Kitabda təsvir edilən “yalan danışan, özünü ucaldan, nifrət toxuyan” dəccal obrazını xatırladır. Bəs bu iki reallıq necə yanaşı mövcud ola bilər?
Xristian millətçiliyi dalğası Trampı “dəccal” kimi görən bir mühitdə necə “xristian” kimliyi formalaşdırır?
Xristian millətçiliyinin tarixi kökləri 400 il əvvəlki tarixə dayanır.
Bu ideologiya yeni deyil. Onun kökləri 17-ci əsrə, Avropadan gələn xristianların, xüsusilə, puritenlərin Amerikada məskunlaşdığı dövrə gedib çıxır. 1630-cu ildə Massaçusets Körfəzi koloniyasının qubernatoru Con Uinthrop “Xristian xeyriyyəçiliyi modeli” adlı məşhur çıxışında belə demişdi: “Biz təpə üzərində bir şəhər olacağıq. Bütün xalqların gözü bizə dikiləcək.” Bu ifadə Müqəddəs Kitabdan (Matta 5:14) götürülmüşdü və Amerikanı “yeni İsrail”, “vəd edilmiş torpaq” kimi təsvir edirdi. Puritenlər özlərini Tanrının seçilmiş xalqı hesab edir və koloniyanı dini qaydalar əsasında qurmağa çalışırdılar.
19-cu əsrdə bu ideya “Manifest Destiny” (Qaçılmaz müqəddərat) konsepsiyasına çevrildi. Amerikalı protestant missionerlər və siyasətçilər qitənin qərbə doğru genişlənməsini “Tanrının iradəsi” kimi təqdim edirdilər. Bu, təkcə torpaq genişlənməsi deyil, həm də “xristian mədəniyyətinin” yayılması kimi əsaslandırılırdı.
20-ci əsrdə xristian millətçiliyi yeni formalar aldı. 1930–40-cı illərdə antisemit, anti-kommunist və ağdərili üstünlüyü ideyalarını təbliğ edən fiqurlar “Xristian millətçiliyi”ni açıq şəkildə siyasi ideologiyaya çevirdilər.
Soyuq Müharibə dövründə, 1950-ci illərdə kommunizmə qarşı mübarizə fonunda “Tanrıya inam” dövlət simvollarında gücləndirildi: 1954-cü ildə “under God” ifadəsi əlavə olundu, 1956-cı ildə isə “In God We Trust” milli deviz kimi qəbul edildi.
1960–70-ci illərdə isə mədəni dəyişikliklərə cavab olaraq “Xristian Sağ” hərəkatı formalaşdı. 1979-cu ildə Jerry Falwell tərəfindən yaradılan “Moral Majority” təşkilatı evangelistləri Respublikaçılar Partiyası ilə daha sıx bağladı və Ronald Reyqanın 1980-ci il qələbəsində mühüm rol oynadı.
Sosioloqlar bu prosesi “ağ xristian millətçiliyi” kimi təsvir edirlər: din və etnik identitetin qarışığı, “biz və onlar” qarşıdurması. Bu yanaşma çox vaxt “Amerikanı xristianlaşdırmaq” şüarı altında güclü liderlərə və qorxu siyasətinə söykənib.
Tarix boyu xristian millətçiləri “qüsurlu” liderləri Tanrının aləti kimi qəbul ediblər. Müqəddəs Kitab Tövratda Kir padşahı buna klassik nümunədir. O, bütpərəst olsa da, yəhudilərin azad olunmasına imkan yaratmışdı. Bu gün də bəzi pastorlar Trampı “Amerikanın Kir padşahı” adlandırırlar. Onların fikrincə, o, şəxsi həyatına görə nümunəvi olmasa da, “woke mədəniyyəti”, abort və “xristian dəyərlərinə” təhdid sayılan qüvvələrə qarşı mübarizə aparır.
Sorğular göstərir ki, bu anlayışa müsbət münasibət çox vaxt immiqrantlara qarşı mənfi stereotiplərlə və demokratik institutlara inamsızlıqla əlaqəlidir. Tarix göstərir ki, xristian millətçiliyi əksər hallarda “əxlaqi saflıq”dan çox “güc” axtarıb.
Nəticədə respublikaçılar xristian millətçisi ola bilirlər, çünki burada “xristianlıq” artıq klassik teoloji məzmundan çox milli identitetə çevrilib. Tramp “dəccal” kimi görünsə belə, o, bu identiteti qoruyan “güclü lider” kimi qəbul olunur.
Bu paradoks Amerika demokratiyasının gələcəyi üçün ciddi suallar yaradır: din siyasəti idarə edir, yoxsa siyasət dini maşa kimi istifadə edir? Tarix göstərir ki, çox vaxt ikinci hal baş verir. Və nəticə “xristianlıq”dan çox, millətçi xarakter alıb.
Bəs bu dəfə fərqli olacaq, yoxsa “xristian millətçiliyi” yeni formada köhnə güc oyunudur?
Jalə Rövşən
