Əfsanəvi əməliyyatların arxasındakı qüvvə — Sayeret Matkal
İsrailin ən elit və məxfi xüsusi təyinatlı bölmələrindən biri sayılan Sayeret Matkal (Baş Qərargah Kəşfiyyat Bölməsi) yarım əsrdən artıqdır ki, ölkənin milli təhlükəsizlik sistemində mühüm rol oynayır. Bölmə düşmən xətlərinin arxasında dərin kəşfiyyat aparır, strateji məlumatlar toplayır, antiterror və girov xilasetmə əməliyyatları həyata keçirir.
Britaniyanın SAS modeli əsasında yaradılan bu qüvvə “Kim cəsarət edirsə, qazanır” şüarı ilə fəaliyyət göstərir və İsrailin ən yüksək səviyyəli kəşfiyyat tapşırıqlarını yerinə yetirir.
Bölmənin əsası 1957-ci ildə mayor Avraham Arnanın təşəbbüsü ilə qoyulub. Tərkibi əsasən Palmach veteranları, Kəşfiyyat Korpusu əsgərləri və keçmiş Unit 101 üzvlərindən formalaşıb. 1958-ci ildən etibarən birbaşa Baş Qərargaha tabedir.
Sayeret Matkal 1960-cı illərdə Livan, Suriya və Sina yarımadasında ilk əməliyyatlarını həyata keçirib. 1967–1970-ci illər qarşıdurmaları və 1973-cü il Yom Kippur müharibəsində fəal rol oynayıb. Bu dövrdə Hərbi Hava Qüvvələri ilə əməkdaşlıq güclənib və sonradan Shaldag bölməsinin yaranmasına təsir göstərib.
1970-ci illərdən etibarən bölmə əsas diqqəti antiterror əməliyyatlarına yönəldib. 1972-ci ildə Sabena 571 reysinin azad edilməsi və 1976-cı ildə Entebbe əməliyyatı Sayeret Matkala dünya şöhrəti qazandırıb. Entebbe əməliyyatı zamanı 102 girov xilas edilsə də, komandir Yonatan Netanyahu həlak olub. Daha sonra Beyrutda “Operation Spring of Youth” (1973), Əbu Cihadın zərərsizləşdirilməsi (1988) və Suriyada nüvə obyektləri ilə bağlı kəşfiyyat missiyaları kimi əməliyyatlarda iştirak edib.
2023–2025-ci illərdə Qəzza müharibəsi zamanı girovların xilas edilməsi və Hamas liderlərinə qarşı əməliyyatlarda fəal rol oynayıb. Bu müddətdə bölmə itkilər də verib. 2024-cü ildə Suriyada İranın raket infrastrukturu ilə bağlı basqında, 2025-ci ildə isə “Oron Shaul”un qalıqlarının geri qaytarılması əməliyyatında iştirak etdiyi bildirilir.
Sayeret Matkalın missiyaları yüksək səviyyədə təsdiqlənir ki, bu da bölməni İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) standart strukturlarından fərqləndirir. Daxili quruluşu məxfi saxlanılsa da, kəşfiyyat, antiterror və girov xilasetmə qruplarından ibarət olduğu məlumdur. Namizədlər fiziki, psixoloji və intellektual testlərdən keçdikdən sonra seçilir. Təlim prosesi təxminən iki il davam edir və paraşüt hazırlığı, kəşfiyyat, partlayıcı maddələrlə işləmə, sağ qalma kurslarını əhatə edir. Əsgərlər əlavə 36 aylıq xidmət öhdəliyi götürürlər.
Bölmənin şəxsi heyətinin dəqiq sayı açıqlanmır, lakin təxminən 200–300 nəfərdən ibarət olduğu güman edilir ki, bu da onun elit statusunu göstərir. 2023-cü ildə qadınların qəbulu üçün pilot proqram elan olunub və 2024-cü ildən tətbiqinə başlanıb.
İstifadə olunan silah və texnika əsasən IDF-in standart avadanlıqlarına əsaslansa da, xüsusi modifikasiyalarla təkmilləşdirilir. Bölmə Tavor və M4A1 tüfəngləri, modifikasiya edilmiş Uzi, Negev pulemyotu, müxtəlif snayper sistemləri, Spike və M-72 LAW kimi raketlər, eləcə də dinləmə cihazları, dronlar və digər kəşfiyyat vasitələrindən istifadə edir. Müasir texnologiyalar əməliyyatların dəqiqliyini artırır.
Bölmənin öz hava qüvvəsi olmasa da, İsrail Hərbi Hava Qüvvələri ilə sıx əməkdaşlıq edir və helikopterlə infiltrasiyanın öncüllərindən sayılır. Əsgərlər tez-tez havada asılı vəziyyətdə olan helikopterlərdən iplə eniş texnikasından istifadə edirlər. Shayetet 13, Shaldag və Unit 669 kimi elit bölmələrlə birlikdə qeyri-rəsmi olaraq “Elit Dördlük” kimi tanınır.
Bölmə haqqında ictimaiyyətə az məlum olan faktlar da mövcuddur. Üzvlər ictimai yerlərdə nişan taxmadıqları üçün “nişansızlar” kimi tanınırlar. Keçmiş üzvlər arasında Benyamin Netanyahu, Ehud Barak və Naftali Bennett kimi siyasi fiqurlar var. Təlimlərdə bəzən beduin izləyicilərinin təcrübəsindən istifadə olunur. 1992-ci ildə Saddam Hüseynə qarşı planlaşdırılan əməliyyat uğursuzluqla nəticələnib. 11 sentyabr hücumlarında həlak olan Daniel M. Lewin də bölmənin keçmiş üzvlərindən biri idi.
Bu gün Sayeret Matkal İsrailin təhlükəsizlik sisteminin ən güclü və strateji bölmələrindən biri hesab olunur. Əməliyyatlarının böyük hissəsi məxfi saxlanılsa da, əldə etdiyi nəticələr ölkənin təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərib və bölmənin tarixində həm mühüm uğurlar, həm də ağır itkilər yer alıb.
Nicat Osmanlı
