İdeoloqa HÖKM! Gebbelsin erməni varisi öldü — Ramiz Yunus yazır…
Bəzi ölümlər var ki, insanları ayırır, bəziləri isə həqiqəti üzə çıxarır.
Zori Balayan 91 yaşında vəfat etdi. Onun sözləri və ideyaları miras kimi deyil, belə şeylərin bir daha təkrarlanmaması üçün xəbərdarlıq kimi yaşayacaq.
Azərbaycan və Ermənistan xalqlarının Zori Balayan kimi şəxslərin ucbatından yaşadığı faciənin miqyasını anlamaq üçün bəzən bəşəriyyətin yaşadığı təcrübəyə nəzər salmaq lazımdır.
XX əsrdə dünya Yozef Gebbels kimi əlinə silah almayan, amma onun kütləvi istifadəsini mümkün edən bir fiqurla üz-üzə qaldı. Onun gücü başqa yerdə idi: Nifrəti normaya çevirirdi, “düşmən”in mərhəmətə layiq olmadığını təlqin edir, cəmiyyəti addım-addım ona qarşı zorakılığın qəbul edilə bilən olduğu düşüncəsinə gətirirdi.
Unutmamaq vacibdir ki, fəlakətlər güllə ilə başlamır, mətnlə, sözlə, ideya ilə başlayır.
Onilliklər keçdi və elə göründü ki, nasist Almaniyasının dərsi mənimsənilib. Amma tarix eyni məntiq üzrə, başqa məkanda və başqa adlarla yenidən təkrarlandı.
Qarabağ münaqişəsi təkcə siyasət və sistemlərin dağılması səbəbindən faciəyə çevrilmədi. O, ona görə faciə oldu ki, yenidən bölücülük dili ilə danışanlar tapıldı. Elə insanlar ki, qonşunun düşmən olduğunu, onunla birgəyaşayışın mümkün olmadığını, münaqişənin qaçılmaz olduğunu təlqin etməyə başladılar. Bu koordinat sistemində Zori Balayan ən əsas fiqurlardan birinə çevrildi.
Onun mətnləri, ritorikası, ideyaları bir çoxları üçün sadəcə fikir deyil, bəraət oldu. Düşmənçiliyə, qəddarlığa, müharibəyə bəraət.
Mexanizm onilliklər əvvəl olduğu kimi idi: əvvəl söz oldu, sonra inandırma, ardınca total nifrət və sonda qan töküldü.
Gebbelslə Zori Balayan arasındakı ən dəhşətli paralel də məhz budur. Miqyasda və ya tarixi kontekstdə deyil, təsirin mahiyyətində. İdeologiya insanı qarşısındakı insanı insan kimi görmək qabiliyyətindən məhrum edəndə.
Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri yalnız siyasi qərarların nəticəsi deyil. Bu, uzun müddət insanların şüuruna yeridilən ideyaların nəticəsidir. Nəticədə on minlərlə insan həyatını itirdi, minlərlə insan itkin düşdü. Milyonlarla insan qaçqına çevrildi.
Bu, Gebbels və Zori Balayan kimi insan sifətində olan şəxslərin sözlərinin bəşəriyyət üçün qiymətidir.
Bəzi həqiqətlər mübahisə doğurmur: nifrətin qızışdırılması həmişə faciəyə aparır və bunu edənlər, döyüş meydanında olmasalar belə, məsuliyyət daşıyırlar.
Yozef Gebbels bir zamanlar dünyaya göstərdi ki, söz insanlığı necə məhv edə bilər.
Zori Balayan və Azərbaycan ilə Ermənistan arasında baş verən iki Qarabağ müharibəsinin tarixi isə göstərdi ki, nasist Almaniyasının dərsi unudula və yenidən təkrar oluna bilər.
Zori Balayan öz ideyalarının nəticələrinin hamıya aydın olduğu ana qədər yaşadı. Bu, nadir hallardan biridir ki, ideoloq öz absurd ideyalarının nəticəsini sağlığında görür və bu nəticə onun üçün əsl hökmə çevrilir. O, öz gözləri ilə Xankəndi və Şuşa şəhərlərində Azərbaycan bayrağının ucaldıldığını, qaliblərin paradını, Bakıda separatçılar üzərində aparılan “Nürnberq prosesi”ni gördü və yalnız bundan sonra vəfat etdi.
Bu nəticə təkcə Azərbaycanın Ermənistan üzərində qələbəsi deyil, eyni zamanda dağıdılmış talelərin yerində qalan xarabalıqlar, ağrı və sükutdur.
Bu mətn tarixi yenidən yazmaq cəhdi deyil. Əksinə, həm Bakıda, həm də İrəvanda başa düşülən sadə bir həqiqəti xatırlatmaqdır: sözlə səpilən nifrət sərhəd tanımır, millət seçmir və hamını məhv edir.
Heç bir şüar ölənləri diriltmədi. Heç bir kitab qaçqınları evlərinə qaytarmadı. Heç bir “ideya” dağıdılmış talelərə bəraət qazandırmadı. Ortada yalnız bir bədəl qaldı və bu bədəl dəhşətli oldu.
Bu mətn bir insanın ölümü haqqında deyil. Bu, yaşayanlara xatırlatmadır ki, nifrəti qızışdırmaq asandır, onu əsaslandırmaq daha da asandır, amma onun bədəlini müəlliflər deyil, xalqlar ödəyir. Bu səbəbdən hökm birdir: silaha çevrilmiş söz də atəş açmaq qədər cinayətdir.
Gec-tez bunun cavabı tarix qarşısında veriləcək. Şərqdə deyildiyi kimi:
“Külək əkən, fırtına biçər”.
Ramiz Yunus
“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
