Amerika Hörmüzü silahlarla tıxayır
ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi fonunda Hörmüz boğazının bağlanması nəticəsində yüzlərlə ticarət gəmisi və təxminən 20 min dənizçi boğazda çıxılmaz vəziyyətdə qalıb. Gəmilərdə ərzaq, su və yanacaq ehtiyatları kritik həddə enib.
Boğaz qlobal neft tədarükünün təxminən 20 faizinin keçdiyi ən mühüm dəniz arteriyalarından biri olduğuna görə, bu blokada neft qiymətlərinin kəskin artmasına və qlobal ticarətə ciddi zərbə vurmasına səbəb olub.
Donald Tramp administrasiyası isə yaranmış vəziyyətə “Azadlıq Layihəsi” adlı əməliyyatla reaksiya verib. Əməliyyat rəsmi olaraq 4 may 2026-cı il səhər saatlarında başlayıb.
ABŞ Mərkəzi Komandanlığı bildirib ki, əməliyyata 15 min hərbi qulluqçu, 100-dən çox quru və dəniz bazalı təyyarə, idarəolunan raket esminesləri və çoxdomenli pilotsuz platformalar cəlb olunub.
Bu qüvvələr əsasən ticarət gəmilərinə müdafiə təmin etmək, Oman sularına yaxın ərazilərdə təhlükəsiz zona yaratmaq və neytral ölkələrin gəmilərini boğazdan çıxarmaq məqsədilə istifadə olunacaq. Əməliyyat rəsmi şəkildə humanitar təşəbbüs kimi təqdim olunsa da, əsl məqsədin qlobal ticarət üzərində geosiyasi təsir yaratmaq və İranı iqtisadi baxımdan daha da təzyiq altında saxlamaq olduğu düşünülür. ABŞ öz blokadasını qoruyaraq İran gəmilərinə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirir.
Strateji baxımdan bu addım Tramp administrasiyasının “maksimum təzyiq” siyasətinin davamı kimi qiymətləndirilir. Hərbi üstünlüyün nümayiş etdirilməsi yolu ilə İranı danışıqlara məcbur etmək əsas hədəflərdən biri hesab olunur. ABŞ-nin texnoloji üstünlüyü, xüsusilə hava qüvvələri, pilotsuz sistemlər və dəniz qüvvələri bu prosesdə mühüm rol oynayacaq.
Lakin risklər də kifayət qədər yüksəkdir. İran əməliyyatı “atəşkəsin pozulması” kimi qiymətləndirərək ABŞ qüvvələrinə qarşı cavab tədbirləri görəcəyini bəyan edib. Tehran mina, sürətli hücum qayıqları, dronlar və ballistik raketlər kimi asimmetrik vasitələrdən istifadə edə bilər. Bu ən dar hissəsi cəmi 33 kilometr olan boğazda baş verəcək istənilən birbaşa toqquşma asanlıqla genişmiqyaslı müharibəyə çevrilə bilər. Son həftələrdə qeydə alınan oxşar insidentlər vəziyyətin nə qədər gərgin və dəyişkən olduğunu göstərir.
İqtisadi baxımdan, əməliyyat uğurlu olarsa, neft qiymətlərində müəyyən eniş müşahidə oluna və qlobal ticarət qismən bərpa edilə bilər. Əks halda, İranın sərt cavabı nəticəsində neftin qiyməti 150–300 ABŞ dolları/barel səviyyəsinə yüksələ bilər. Bu isə qlobal inflyasiyanın artmasına və enerji böhranının dərinləşməsinə səbəb ola bilər.
Regional reaksiyalara gəldikdə isə, Körfəz ölkələrinin, xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-nin dolayı və ya səssiz dəstək verəcəyi ehtimal olunur. Çin və Rusiya isə İrana diplomatik və ya hərbi-siyasi dəstək göstərə bilər.
Bu proses mövcud böhranın ən kritik mərhələlərindən biri hesab olunur. Qısa müddətdə bəzi gəmi karvanlarının təhlükəsiz şəkildə bölgədən çıxarılması mümkün görünsə də, uzunmüddətli həll ya İranla siyasi razılaşmadan, ya da daha geniş hərbi eskalasiyadan asılı olacaq. Hörmüzdə baş verən hadisələr 2026-cı ilin qlobal siyasətinə, iqtisadiyyatına və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə ciddi təsir göstərə bilər. Vəziyyət sürətlə dəyişir.
Jalə Rövşən
