"Tarixin ən “axmaq” müharibəsi": Trampın ən böyük səhvi nə idi?
Fars körfəzində 800-dən çox gəmi hələ də ilişib qalıb, dünya neft qiymətləri silkələnir, qlobal enerji böhranı qapıda dayanıb. ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə iki həftəlik atəşkəs elan edib. Pakistan vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş bu razılaşma Tehran rejimini “məhv etmək” hədələrindən sonra əldə olundu. Amma bəzi analitiklərin yazdıqlarına görə, bu, sadəcə kağız üzərində qələbədir. Əslində isə ABŞ-nin rəqibləri – Çin və Rusiya – əllərini ovuşdurur, İran isə Hörmüz boğazı üzərində nəzarəti əlində saxlayaraq strateji qalib kimi çıxış edir.
İki həftə əvvəl Tramp “bütün İran sivilizasiyasını məhv edəcəyəm” deyə ultimatum vermişdi. Beş həftəlik ağır bombardmanlardan sonra isə nəticə nə oldu? İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu yerində qalır, Tehran raket proqramını bərpa etməyə hazırlaşır və boğazdan keçid üçün rüsum tələb etmək imkanı əldə edir. Avropa rəsmiləri və keçmiş Britaniya milli təhlükəsizlik müşaviri Piter Riketts kimi ekspertlər açıq deyirlər ki, İran fiziki cəhətdən zədələndi, amma strateji cəhətdən daha güclüdür. Rejim sağ qaldı, Hörmüz üzərindəki təsiri isə qlobal enerji axınını təhlükəyə atmaq qabiliyyətini bir daha təsdiqlədi.
Rayan Kuper kimi tənqidçilər bunu “Amerika tarixindəki ən axmaq müharibə” adlandırırlar. Əfqanıstan 20 il, Vyetnam on il çəkmişdi – Tramp isə cəmi altı həftədə “işi bitirməyi” bacardı. Hörmüz boğazının bağlanması ilə başlayan böhran ABŞ-nin 250 illik “naviqasiya azadlığı” siyasətini bir gecədə alt-üst etdi. Tarix boyu böyük güclər dəniz yollarını açıq saxlamaq üçün mübarizə aparıb: Barbari piratlarından Süveyş böhranına qədər. İndi isə ABŞ özü İranı boğazı “ələ keçirməyə” məcbur etdi. Nəticə? Gəmilər yuanla və ya kriptovalyuta ilə rüsum ödəməyə başlaya bilər, neft-dollar sistemi silkələnir, dolların dominantlığı zəifləyir.
Bu müharibə sadəcə Trampın “gözlənilməzlik” siyasətinin nəticəsi deyil, daha dərin bir problemin əksidir. Müasir dünyada hərbi güc hələ də vacibdir, amma iqtisadi qarşılıqlı asılılıq onu məhdudlaşdırır. Hörmüz boğazı qlobal neftin 20%-ni, mayeləşdirilmiş təbii qazın böyük hissəsini daşıyır. Onu bağlamaq – bütün dünya iqtisadiyyatını silkələmək deməkdir. Tramp administrasiyası bunu nəzərə almayıb, amma İran çox yaxşı anlayıb: bir neçə gəmiyə hücum etmək kifayətdir ki, qlobal qiymətlər uçsun və böyük güclər geri çəkilsin.
Digər tərəfdən, bu hadisə rəqiblərə dərs oldu. Moskva və Pekin ABŞ-nin hərbi üstünlüyündən qorxur, amma onun bu üstünlüyü effektiv şəkildə istifadə edə bilmədiyini gördülər. Ukraynada Putin indi daha sərt mövqe tuta bilər, Çində isə Tayvan məsələsi yenidən gündəmə gələ bilər. NATO daxilində gərginlik artıb, Avropa “Tramp müttəfiqlərə arxa çevirir” deyə narahatdır. Bütün bunlar ABŞ-nin “xeyirxah hegemon” imicini zədələyir və “orta yol” ölkələrini – Pakistan, Türkiyə, Braziliya kimi – Rusiya-Çin tandeminə doğru itələyir.
Amma gəlin realist olaq. Müharibələr heç vaxt “təmiz qələbə” ilə nəticələnmir. İran da itkilər verdi: minlərlə insan həlak oldu, infrastruktur dağıldı, iqtisadiyyat daha da zəiflədi. Tramp isə daxili siyasətdə “güclü lider” imicini saxlamaq istəyir, amma beynəlxalq arenada nüfuzu azaldı. Atəşkəs “kövrək”dir – İsrail Livanda hücumlarını davam etdirir, boğaz hələ tam açılmayıb, hər iki tərəf öz versiyasını “qələbə” kimi təqdim edir.
Əsl sual budur: Bu hadisədən hansı dərsi çıxaracağıq? Güc yalnız bombalarla ölçülmür. Strategiya, diplomatiya və iqtisadi ağıl lazımdır. Hörmüz kimi kritik nöqtələrə nəzarət qlobal hakimiyyətin açarıdır – bunu həm İran, həm də ABŞ yaxşı bilir. Atəşkəs davam etsə belə, regionda gərginlik bitməyib. Dünya isə izləyir: növbəti dəfə hansı böyük güc “işi çətinləşdirəcək”?
Tarix göstərir ki, imperiyalar öz səhvləri ucbatından çökür. Trampın İran macərası isə Amerikanın həm güclü, həm də zəif tərəflərini bir daha ortaya qoydu. Bəs Vaşinqton bundan nəticə çıxaracaq, yoxsa yeni “sürprizlər”lə dolu bir dövr başlayacaq? Cavab yaxın həftələrdə, o 800 gəmi boğazdan keçəndə bəlli olacaq.
Jalə Rövşən
