Ermənistanda İran cəbhəsi açılır - Bakı isə regionu qorumağa can atır
Qafqaz həqiqətən də Rusiyanın “yumşaq qarnı” hesab olunur. Ermənistan uzun illər Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı ənənəvi forpostu kimi çıxış edib (KTMT üzvlüyü, Rusiyanın hərbi bazasının mövcudluğu və s.). Lakin son illərdə Paşinyan hökuməti açıq şəkildə Qərbə — Avropa İttifaqı, ABŞ və Fransaya doğru siyasi manevrlər edir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi bu prosesi daha da sürətləndirdi. Moskvanın Ermənistana gözlənilən səviyyədə dəstək verə bilməməsi İrəvanda Rusiyaya olan etimadın zəifləməsinə səbəb oldu.
Azərbaycan isə enerji resursları, Xəzər dənizindəki geostrateji mövqeyi, həmçinin Türkiyə və İsraillə əməkdaşlığı sayəsində daha müstəqil xarici siyasət yürüdür. Bloklara qoşulmama prinsipi Bakının əsas siyasi xəttlərindən biridir — Azərbaycan nə KTMT-yə, nə də Qərbin hərbi strukturlarına, o cümlədən NATO-ya tam inteqrasiya etməyə çalışır.
Avropa İttifaqının bu il Ermənistana və ümumilikdə Cənubi Qafqaza artan diqqəti təsadüfi görünmür. Bəzi analitik yanaşmalara görə, bu, Ukrayna ssenarisinin “cənub variantı” kimi qiymətləndirilə bilər: Rusiyanı periferiyadan zəiflətmək, İranın şimal sərhədlərində geosiyasi təzyiq yaratmaq, eyni zamanda enerji və nəqliyyat marşrutlarına, xüsusilə Orta Dəhlizə təsiri artırmaq. Gürcüstanda 2008-ci ildə baş verən hadisələrdən sonra regionda yeni geosiyasi aktivliyin Ermənistan istiqamətində formalaşdığı barədə fikirlər mövcuddur.
Bəs bunda Avropa İttifaqının mümkün maraqları nələrdir?
Rusiyanı cənubdan sıxışdırmaq: Ukraynada müharibə davam etdiyi bir vaxtda, Cənubi Qafqazda əlavə geosiyasi gərginliyin yaranması Rusiyanın resurslarını daha geniş coğrafiyada bölüşdürməsinə səbəb ola bilər.
İrana təzyiq mexanizmi yaratmaq: İran-Ermənistan münasibətləri, Zəngəzur dəhlizi ətrafında gedən müzakirələr və İran-Azərbaycan münasibətlərində zaman-zaman müşahidə olunan gərginlik Qərb üçün əlavə strateji imkanlar yarada bilər. İranın şimal sərhədlərində qeyri-sabitlik Tehranın təhlükəsizlik gündəliyinə birbaşa təsir göstərir.
Enerji və logistika maraqları: Xəzər hövzəsinin enerji ehtiyatları və Orta Dəhliz Avropanın Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Ermənistanın da müəyyən siyasi və logistik platforma kimi nəzərdən keçirilməsi ehtimalı mövcuddur.
Dəyərlər diplomatiyası: Demokratiya, insan hüquqları və institusional islahatlar kimi məsələlər Qərbin rəsmi siyasətində ön plana çıxsa da, bu yanaşmaların arxasında geosiyasi maraqların da dayandığı tez-tez vurğulanır.
Bununla belə, bu strategiyanın zəif tərəfləri də kifayət qədərdir.
Azərbaycan faktoru: Azərbaycan balanslaşdırılmış və müstəqil siyasət aparmağa çalışır. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, enerji resursları və Çin, Rusiya, Qərb arasında tarazlıq siyasəti Bakını mümkün geosiyasi qarşıdurmalarda bir tərəfin alətinə çevirməyi çətinləşdirir. Əksinə, Azərbaycan Zəngəzur dəhlizi və sülh sazişi vasitəsilə regiondakı status-kvonun dəyişdirilməsində daha fəal rol oynamağa çalışır.
Ermənistan üçün risklər: Ermənistan Qərbə yaxınlaşdıqca Rusiyadan müəyyən qədər uzaqlaşır. Lakin Rusiyanın hərbi mövcudluğu hələ də ölkədə qalmaqdadır. Bu isə daxili siyasi parçalanma, iqtisadi təzyiqlər və təhlükəsizlik dilemmasını daha da dərinləşdirə bilər. Ermənistan üçün geosiyasi qarşıdurmalarda “təmas zonası”na çevrilmək real risk olaraq qalır.
İran və Rusiyanın reaksiyası: Tehran və Moskva regionda baş verən prosesləri diqqətlə izləyir. İranın Azərbaycanla sərhəd yaxınlığında keçirdiyi hərbi təlimlər, Rusiyanın isə regional təhlükəsizlik mexanizmlərindən istifadə imkanları yeni gərginlik dalğalarının yaranma ehtimalını artırır.
Mövcud vəziyyət bir çox ekspertlər tərəfindən “Böyük Oyun 2.0” kontekstində qiymətləndirilir. Böyük güclər çox zaman region xalqlarının maraqlarından daha çox öz geosiyasi prioritetlərini əsas götürürlər. Tarixi təcrübə göstərir ki, bu tip rəqabətlər əksər hallarda uzunmüddətli qeyri-sabitlik yaradır və əsas yük yerli xalqların üzərinə düşür.
Azərbaycan üçün ən rasional strategiya
bloklara qoşulmama siyasətini qorumaq;
Türkiyə və İsraillə strateji əməkdaşlığı inkişaf etdirmək;
enerji və nəqliyyat layihələri vasitəsilə Qərblə iqtisadi əlaqələri gücləndirmək, lakin hərbi-siyasi asılılıqdan yayınmaq;
regional sülh təşəbbüslərində aktiv və proaktiv rol oynamaqdır.
Ermənistan və ümumilikdə Cənubi Qafqaz gələcəkdə yeni geosiyasi rəqabət meydanına çevrilə bilər. Lakin bu, avtomatik olaraq hər hansı güc mərkəzinin üstünlüyü demək deyil. Azərbaycanın müstəqil mövqeyi, həmçinin Türkiyə, İran və Rusiyanın regional reaksiyaları prosesləri daha mürəkkəb edir. Ən böyük risk isə yenə də odur ki, geosiyasi qarşıdurmaların əsas yükünü region xalqları daşımalı olsun.
Jalə Rövşən
