Anglo-sakson beyni iş başında - "İpək yolu"nu kəsib İranı regiona göməcəklər

ABŞ-İsrail cütlüyünün İrana hücumları başlayanda qələmə aldığım bütün analizlərimdə bu savaşın yeganə hədəfinin İranın enerji resurslarına nəzarət etmək deyil, bundan daha əhəmiyyətli bir məqsədin qlobal ticarət marşrutlarını dəyişmək olduğunu söyləmişdim.

CENTCOM-un İrana dünənki hücumları da bu ehtimalı gücləndirir.

Dünənki hücumlarda bəlkə də bir çoxumuzun gözündən yayınan iki hədəf vardı – biri Çabahar limanı, digəri isə Gülüstan əyalətində yerləşən Ağqala dəmir yolu xətti. Məlumdur ki, Çabahar neft və qaz resursları ilə fərqlənməyən ərazidir. Bu liman şəhəri Pakistanın Gvadar limanı ilə qonşudur və İranın birbaşa Hind okeanına açılan qapısıdır. Dolayısıyla Çabaharın enerji mənbəyi kimi deyil, logistik əhəmiyyəti var. Çabahar limanı istifadəyə yararsız hala salınarsa, İrandan Pakistan üzərindən Çinə neft nəqliyyatının da önü kəsilə bilər. Zənnimcə, oranın hədəfə alınmasının əsas məqsədi də elə budur.

Gülüstan əyalətinin Ağqala şəhərində yerləşən Ağtəkə xan dəmir yolu da İranı Rusiya, Mərkəzi Asiya və Çinlə birləşdirən önəmli logistik qovşaqlardan biridir. İranın “Cahan” xəbər portalı Ağtəkə xan dəmir yolunun strateji əhəmiyyəti barədə yazır:

“Ağqala haradadır və “Ağqala” körpüsünün əhəmiyyəti nədir?

ABŞ-ın İranın bəzi infrastrukturlarına səhər tezdən hücumları zamanı Gülüstan əyalətinin Ağqala şəhərindəki Ağqala körpüsü də hədəfə alınıb; Gorqan-İncəburun dəmir yolu marşrutunun bir hissəsi olan və İranın dəmir yolu şəbəkəsini Orta Asiya ilə birləşdirən vacib əlaqələrdən biri olan körpüdür.

Ağqala körpüsünə edilən son hücum və onun dağıdılması bəziləri üçün bu körpünün harada olması və bu strateji körpünün yaxınlığında yerləşən Ağqala şəhərinin xüsusiyyətlərinin nələr olduğu sualını doğurub. Bu məqalədə bu suallara qısaca cavab verəcəyik.

Ağqala haradadır?

Ağqala, Gürkandan təxminən 20 kilometr şimalda yerləşən və Ağqala Gülüstan əyalətinin şimal şəhərlərindən biridir. Bu şəhər münbit Gürkan düzənliyində və Gürkanı İncəburun sərhədi və Türkmənistanla birləşdirən marşrutda yerləşir. Coğrafi mövqeyinə görə, İranın Orta Asiya ölkələri ilə əlaqə qurması üçün ən vacib qapılardan biri hesab olunur.

Ağqalanın əhalisi türkmən soydaşlarından ibarətdir və bu bölgənin iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatı və heyvandarlıqdan əlavə, nəqliyyat və sərhəd ticarətindən də asılıdır.

Ağqala körpüsü; ABŞ hücumunun hədəfi

Gülüstan əyalətindəki Ninevo Mühafizəçilərinin rəsmi açıqlamasına görə, bu səhər Ağqala körpüsü ABŞ kruiz raketi ilə hədəfə alınıb. Bu körpü Gürkan-İncəburun dəmir yolu marşrutunda yerləşir və rəsmilərin sözlərinə görə, hücum körpüyə ziyan vurub, lakin heç bir itki ilə nəticələnməyib.

Ağtəkə Xan Körpüsü təkcə yerli körpü deyil, həm də ölkənin şimal-şərq dəmir yolu marşrutunun vacib strukturlarından biridir və bu xətt üzrə yük və sərnişin qatarlarının hərəkətində mühüm rol oynayır.

Bu körpü niyə vacibdir?

Ağtəkə Xan Körpüsü Gürkan-İncəburun dəmir yolu xəttinin bir hissəsidir; son illərdə ölkədə ən vacib dəmir yolu marşrutlarından birinə çevrilən layihə.

Bu marşrut İranı İncəburun dəmir yolu vasitəsilə Türkmənistan, Qazaxıstan, Rusiya və digər Orta Asiya ölkələri ilə birləşdirir və beynəlxalq Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin, eləcə də Avrasiya tranzit dəhlizlərinin vacib marşrutlarından biri hesab olunur.

Hər il bu marşrut vasitəsilə xeyli miqdarda tranzit malları, kənd təsərrüfatı məhsulları, minerallar və digər ixrac və idxal yükləri daşınır və bu səbəbdən bu dəmir yolu xətti İranın regional ticarətinin vacib arteriyalarından biri hesab olunur.

ABŞ bu körpünü niyə hədəfə aldı?

ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) əməliyyatını izah edərkən bu hücumlarda Vaşinqtonun nöqteyi-nəzərindən logistik dəstək və avadanlıqların daşınmasında rol oynayan infrastrukturu hədəf aldığını açıqladı. İran rəsmiləri isə Ağtəkə Xan Körpüsünün ölkənin sərnişin daşınması, malların daşınması və qonşu ölkələrlə ticarətin inkişafı üçün istifadə edilən mülki nəqliyyat infrastrukturunun bir hissəsi olduğunu vurğulayır və ona edilən hücumu mülki infrastrukturun hədəfə alınması kimi qiymətləndirirlər.

Ağqalanın strateji əhəmiyyəti

Ağqalanın coğrafi mövqeyi bu şəhərə yerli əhəmiyyətindən əlavə, regional nəqliyyat və tranzit tənliklərində xüsusi yer vermişdir. Türkmənistan sərhədinə yaxınlığı, beynəlxalq dəmir yolu marşrutunda yerləşməsi və Avrasiya ticarət dəhlizlərinə qoşulması bu bölgəni ölkənin şimal-şərqindəki strateji nöqtələrdən birinə çevirmişdir.

Buna görə də, Ağqala Körpüsü sadəcə bir tikinti strukturu deyil, həm də İranın Orta Asiya və Rusiya ilə rabitə şəbəkəsinin bir hissəsidir; xarici ticarətdə, beynəlxalq tranzitdə və regional iqtisadi əməkdaşlığın inkişafında mühüm rol oynayan bir marşrut üzərində yerləşir.

Ağqala körpüsü ilk baxışdan Ağqala şəhərində dəmir yolu körpüsü kimi görünsə də, onun mövqeyi yerli marşrutdan kənardadır. Bu körpü İranı Orta Asiya və Avrasiya dəmir yolu şəbəkəsi ilə birləşdirən əlaqələrdən biridir və bu səbəbdən ona dəyən hər hansı bir zərər təkcə daxili nəqliyyata deyil, həm də regiondakı tranzit və ticarət proseslərinə təsir göstərə bilər. Buna görə də bu körpüyə edilən hücum təkcə mülki hadisə hesab edilmir, həm də geosiyasi baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir”.

Qısası, ABŞ-ın xüsusilə Çabahar limanını və Ağqala dəmir yolunu hədəfə alması İranı beynəlxalq tranzit xətlərindən təcrid etmək məqsədi daşıyır. Əslində Hörmüz boğazına hücumların da əsas məqsədi alternativ marşrut axtarışları ilə birbaşa əlaqəlidir. ABŞ Hörmüz boğazını keçilməz hala gətirməklə dünyanın ən önəmli enerji güzərgahı olan bir marşrutu bağlamağa və ona alternativ keçid xətləri açmağa çalışır. Yeni dünyanın mühüm enerji və ticarət xətlərindən biri olacağını düşündüyümüz bu marşrut Oman və ya BƏƏ-dən başlayaraq Səudiyyə Ərəbistanı–İordaniya–Suriya–Türkiyə üzərindən Avropaya açılacaq. Digər alternativ isə bu marşrutda Türkiyə və Suriyanın by pass edilərək İsrail üzərindən Yunanıstana çıxmaqdır. Zənnimcə, bütün yumurtaları eyni zənbilə yığmaq istəməyən anglo-sakson ağlı bir-biriylə amansız rəqabət aparacağı gözlənilən hər iki güzərgahı eyni anda işlətməyə çalışacaq. Nəticədə amansız rəqabət tranzit xərclərini də azaldacaq.

Bu layihələr baş tutarsa, ən çox itirən İran olacaq. Bərk-bərk əlində tutmağa çalışdığı və on minlərlə, bəlkə də 100 minlərlə vətəndaşını qurban verdiyi Hörmüz boğazı onun özünün boğazına ilişib qalmış armud qurusuna çevriləcək. Necə ki, vaxtilə indiki İran coğrafiyasında hegemonluq etmiş Türk imperiyalarını da, Osmanlını da həssas döngələri ilə oynayıb çökdürdükləri İpək yolu marşrutunun tamamilə bağlanması bitirdi. İran da bu gün eyni xətaları təkrarlayaraq sahib olduğu avantajı lüzumsuzlaşdırır.

Haqqında danışdığımız layihələr reallaşarsa, qlobal nəqliyyat şəbəkəsinin ən önəmli tərkib hissələrindən olan Babül-məndəb boğazı da əhəmiyyətini itirəcək, Sudan, Yəmən, Cibuti, Həbəşistan (Efiopiya), hətta Misir kimi Qırmızı dəniz ölkələrinin vəziyyəti də ağırlaşacaq.

Siyasi analitik Heydər Oğuz