Zelenski Rusiyanın "atasına od qoyur" - Napoleondan 214 il sonra Moskvanı yandırdılar

2026-cı il iyunun 18-i sübh tezdən Moskva üzərində qara tüstü sütunları göyə qalxdı. Ukrayna dronları paytaxtın cənub-şərqindəki “Qazprom Neft” neft emalı zavodunu vurdu, Şeremetyevo hava limanında uçuşlar dayandırıldı, yaşayış binalarına qəlpə zədələri düşdü. Moskva meri Sergey Sobyaninin məlumatına görə yalnız bir gecədə 180-dən artıq pilotsuz uçuş aparatı zərərsizləşdirildi — bu, müharibənin dörd ildən artıq tarixində paytaxta endirilən ən böyük zərbə sayıldı.

Bəs tarix boyu Moskvaya kim çata bilib, kim onu işğal edib, kim yandırıb? 

1238-ci ilin yanvarında Batu xanın rəhbərlik etdiyi monqol ordusu o vaxtkı kiçik taxta qalanı — Moskvanı — mühasirəyə alıb beş gün ərzində yandırıb-yaxıb, əhalisinin böyük hissəsini qırmışdı. Halperinin yazdığına görə, bu hadisə Şimal-Şərqi Rusiya knyazlıqlarının Qızıl Ordu tabeliyinə keçməsi prosesinin başlanğıc nöqtələrindən biri olmuşdu. 

O dövrdə Moskva hələ kiçik bir sərhəd qalası idi, lakin yandırılması sonrakı əsrlərdə formalaşacaq mərkəzləşmiş Moskva dövlətinin kollektiv yaddaşına həkk olundu.

Üç əsr sonra, 1571-ci il mayında, Krım xanı I Dövlət Giray başda olmaqla Krım-Tatar qoşunları Moskvaya soxularaq şəhəri demək olar tamamilə yandırdı — yalnız Kreml sağ qaldı. Stivensin qeyd etdiyinə görə, bu hücum Rusiyanın Livoniya müharibəsinə cəlb olunaraq cənub sərhədlərini zəiflətdiyi məqamda baş vermiş və qurbanların sayı müasir tarixçilər arasında hələ də mübahisə mövzusudur — bəzi qiymətləndirmələr on minlərlə insandan bəhs edir.

Bu  Rusiya tarixində “Moskvanın yandırılması” kimi xatırlanan ən faciəli epizodlardan biridir, baxmayaraq ki, geniş ictimaiyyətdə Napoleon və Hitlerlə müqayisədə nisbətən az bilinir. 

Növbəti dəfə xarici qoşun Moskvaya yiyələnəndə artıq XVII əsrin əvvəli idi. “Çaxnaşmalar dövrü” adlanan siyasi xaos şəraitində Polşa-Litva qoşunları 1610-cu ildə Kremlə daxil olub iki ilə yaxın şəhəri nəzarətdə saxladı. Danninqin araştırdığına görə, bu dövr təkcə xarici işğal deyil, həm də Rusiya dövlətinin demək olar tam dağılması təhlükəsi ilə üzləşdiyi bir mərhələ idi. Polyak qarnizonu yalnız 1612-ci ildə Dmitri Pojarski və Kuzma Mininin başçılıq etdiyi xalq qoşunu tərəfindən mühasirəyə alınaraq aclığa məhkum edildikdən sonra təslim oldu — bu hadisə bu gün də Rusiyada Milli Birlik Gününün əsasını təşkil edir.

Lakin xalq yaddaşında “Moskvanı yandıran” obrazının ən güclü təmsilçisi şübhəsiz Napoleon Bonapartdır.

1812-ci il sentyabrın 14-də Böyük Orduyla şəhərə daxil olan Napoleon, gözlədiyi təslim mərasimi əvəzinə  boş  paytaxtla üzləşdi. Elə həmin gecə Moskvada yanğın başladı və bir neçə gün ərzində şəhərin üçdə ikidən çoxu kül oldu. Tarixçi Lieven bu yanğının kimin əmri ilə başladığının hələ də mübahisəli olduğunu yazır — Moskva qradonaçalniki Fyodor Rostopçinin sonradan inkar etdiyi, lakin bir çox tarixçi tərəfindən ona aid edilən bu addım, fransız ordusunu ərzaq və sığınacaqdan məhrum etmək məqsədi daşıya bilərdi. Zamoyski isə yanğının tam bir nəfərin əmri ilə deyil, talançılıq, xaos və təsadüfi yanğınların birləşməsindən yarandığını ehtimal edir. 

Səhnəni dünya ədəbiyyatına daşıyan  isə Lev Tolstoy oldu — “Müharibə və Sülh” romanında yazıçı məhz bu yanğının kimin işi olduğu sualını fəlsəfi müzakirəyə çevirir, hadisəni təkbaşına qərarın nəticəsi yox, tarixin özünün məntiqi kimi təqdim edir.

Napoleon altı həftədən sonra, oktyabrın 19-da, dağılmış şəhəri tərk etdi — bu, onun ordusunu məhv edəcək geri çəkilmənin başlanğıcı oldu.

Amma Adolf Hitler  heç vaxt Moskvaya daxil ola bilməyib. 1941-ci il oktyabrında başlayan “Tayfun” əməliyyatı çərçivəsində Vermaxt qoşunları Moskvaya yaxınlaşaraq Krasnaya Polyana kəndinə qədər, Kremldən cəmi 30 kilometr məsafəyə çatmışdı.

Stahelin  təhlilinə görə, məhz bu məqamda alman hücumu öz gücünü tükətdi — uzanmış təchizat xətləri, gözlənilməz qış şaxtası və Sovet ehtiyat qüvvələrinin gətirilməsi əməliyyatı iflic etdi.

1941-ci il dekabrın 5-də general Jukovun rəhbərlik etdiyi əks-hücum almanları geri itələdi və Moskva bütün müharibə tarixində bir daha düşmən qoşununun ayağının dəydiyi şəhərə çevrilmədi. Başqa sözlə, Napoleon və monqollardan fərqli olaraq, Hitler bu siyahıya daxil ola bilmədi — onun adının bu kontekstdə çəkilməsi populyar yaddaşın reallıqdan  kənara çıxdığı məqamlardan biridir. 

Bəs indi, 2026-cı ilin iyununda Moskva səmasında  uçan yüzlərlə dron bu tarixi siyahıya necə uyğunlaşır?

Ukrayna Rusiyanın paytaxtına və ya şəhərlərinə qoşunla girmir, işğal etmir və küçələri tutmur. Hərbi-iqtisadi infrastruktura zərbələr endirir. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski bunu “Rusiyanın müharibə maşınını maliyyələşdirən obyektlərə əsaslandırılmış cavab” kimi qiymətləndirir və müharibənin danışıqlar yolu ilə bitməsi vaxtının çatdığını bildirir.

Ukrayna Rusiyanının  müharibəni davam etdirmək üçün lazım olan iqtisadi-hərbi infrastrukturunu məhv edir. 

Zərbənin vaxtı da təsadüfi seçilməmişdi.  Hücum, NATO müdafiə nazirlərinin Brüsseldə Ukraynanın təhlükəsizliyini müzakirə edəcəyi sammitdən bir neçə saat əvvəl, həmçinin Rusiya  Prezidenti Vladimir  Putinin Kazanda Cənub-Şərqi Asiya liderləri ilə görüşəcəyi vaxta yaxın həyata keçirildi — hava limanlarının bağlanması Kazana gedən reysləri də əhatə etdi.

Avropa Şurasının iyun zirvəsindən bir neçə gün öncə Zelenski Qərb tərəfdaşlarının uzaq mənzilli zərbələrin “dəqiqliyini və effektivliyini” yüksək qiymətləndirdiyini bildirmişdi. Eyni zavod cəmi bir neçə gün əvvəl, çərşənbə günü artıq bir dəfə vurulmuşdu — yəni iyunun 18-i hücumu təkrar, sistemli kampaniyanın növbəti həlqəsi idi.

Keçmişdəki yanğınlar bir dəfəlik faciə idi, indiki  isə aylarla davam edən, hədəfləri ardıcıl şəkildə dəyişən, Rusiyanın  təsirini uzun müddət unutmayacağı həmlələrdir. 

İstifadə olunan ədəbiyyat:

Dunning, Chester S. L. (2001), Russia's First Civil War: The Time of Troubles and the Founding of the Romanov Dynasty, Pennsylvania State University Press, University Park, PA.

Halperin, Charles J. (1985), Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History, Indiana University Press, Bloomington, IN.

Lieven, Dominic (2009), Russia Against Napoleon: The Battle for Europe, 1807 to 1814, Viking, London.

Stahel, David (2013), Operation Typhoon: Hitler's March on Moscow, October 1941, Cambridge University Press, Cambridge.

Stevens, Carol B. (2007), Russia's Wars of Emergence, 1460–1730, Routledge, London.

Zamoyski, Adam (2004), 1812: Napoleon's Fatal March on Moscow, HarperCollins, London.

Jalə Rövşən