"Orta dövlət olmaq nə deməkdir?" — Professor Prezident Əliyevə verdiyi sualdan yazdı

Bəzən bu günü anlamaq üçün hesabatları və bəyanatları oxumaq kifayət etmir. Dəyişiklikləri öz gözlərinlə görmək lazımdır. Məndə məhz belə hiss Qarabağ bölgəsində, Azərbaycanın Şuşa şəhərində keçirilən IV Beynəlxalq Media Forumundan sonra yarandı.

Mənə son üç forumda — II, III və IV forumlarda siyasi elmlər professoru qismində dəvət olunmuş iştirakçı kimi iştirak etmək nəsib olub. Lakin uzun illər Ermənistan işğalından azad edilmiş Şuşa şəhəri ilə ilk tanışlığım daha əvvələ, İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatmasından sonrakı dövrə təsadüf edir. O zaman bu şəhər tamam başqa reallıq idi.

Xankəndi hələ separatçıların nəzarəti altında idi. Bölgədə Rusiya sülhməramlıları yerləşirdi. İnfrastruktur yenicə bərpa olunmağa başlayırdı və o dövrdə Şuşa hər şeydən əvvəl qayıdışın rəmzi, yeni tarixi mərhələnin başlanğıcı idi. Bu gün isə qarşımızda tamamilə başqa mənzərə var. Xankəndi azad olunub, artıq qondarma Rusiya sülhməramlıları bölgədə yoxdur. Regionda yeni infrastruktur yaradılıb, nəqliyyat layihələri inkişaf edir və Şuşa dünyanın 54 ölkəsindən — Şimali və Cənubi Amerikadan, Avropadan, Afrikadan, Cənub-Şərqi Asiyadan və postsovet məkanından gəlmiş təxminən 160 iştirakçını bir araya gətirən növbəti beynəlxalq forumun keçirildiyi məkana çevrilib. Məhz buna görə də bir neçə illik müşahidələrimdən sonra deyə bilərəm: dəyişən forum deyil. Dəyişən Azərbaycandır və forum bu dəyişikliklərin güzgüsünə çevrilib.

Cəmi bir neçə il əvvəl əsas suallar bunlar idi: Müharibədən sonra regionu nə gözləyir? Qarabağ necə bərpa olunacaq? Cənubi Qafqazın yeni reallığı necə olacaq?

Bu gün isə suallar tamam başqadır və hamını maraqlandıran budur:

Azərbaycan yeni dünya düzənində hansı rolu oynayacaq? Uzun onilliklər ərzində həll olunmamış münaqişə prizmasından baxılan bir dövlət necə oldu ki, bu gün regional gündəliyi özü müəyyən edən ölkəyə çevrildi? Məhz sualların dəyişməsi ölkənin dəyişməsinin ən dəqiq göstəricisidir. Çünki dövlətin dünya siyasətindəki yeri təkcə onun özü haqqında nə deməsi ilə müəyyən olunmur. Bu yer daha çox başqalarının ona hansı sualları verməsi ilə müəyyən edilir.

Şuşada keçirilən IV Beynəlxalq Media Forumu əsas bir həqiqəti göstərdi:

Azərbaycan artıq yalnız keçmişin prizmasından qiymətləndirilmir. Bu gün ona indisi və gələcəyi baxımından, iqtisadi potensialı, diplomatik imkanları və müstəqil siyasət yürütmək qabiliyyəti prizmasından yanaşılır. Məhz buna görə də forumun əsas leytmotivlərindən biri “Azərbaycan — orta dövlətdir” (middle power) anlayışı oldu. Bu anlayış təsadüfən səslənmirdi. Çünki orta dövlət olmaq ərazinin böyüklüyü və ya əhalinin sayından asılı deyil. Bu, milli maraqları qorumaq, müstəqil qərarlar qəbul etmək və ətrafında baş verən proseslərə təsir göstərmək qabiliyyəti məsələsidir.

Forumda xüsusi yer tutan mövzulardan biri də Ukrayna idi. Lakin siyasətdən danışmazdan əvvəl, məsələnin insani tərəfi haqqında danışmaq istəyirəm. Çünki bəzən böyük siyasət təkcə prezidentlərin bəyanatlarında və beynəlxalq sənədlərdə deyil, insan görüşlərində də özünü göstərir. Artıq dörd il yarımdan çoxdur ki, mən mütəmadi olaraq Ukrayna televiziya proqramlarında çıxış edir, müharibə, beynəlxalq siyasət və ölkələrimiz arasındakı münasibətlərlə bağlı hadisələri təhlil edirəm. Bu müddət ərzində elə alınıb ki, artıq bir çox ukraynalı tamaşaçı üçün sadəcə televiziya efirindən tanınan ekspert deyiləm. Onların tanıdığı, səsini eşitdiyi və etibar etdiyi insana çevrilmişəm. Sonuncu dəfə Ukraynada hələ SSRİ dövründə olmağıma baxmayaraq, bu illər ərzində Ukrayna auditoriyası ilə əlaqələrim çox yaxın olub. Elə buna görə də Şuşada Ukrayna nümayəndə heyətinin üzvləri ilə görüşlər mənim üçün xüsusi emosional məna daşıyırdı. Bir çox jurnalist məni ilk dəfə televiziya ekranında deyil, şəxsən gördü. Onlar ölkəmə, Vətənimə gəlmişdilər və görüşümüz səmimi insani duyğularla dolu idi.

Bu illər ərzində Ukrayna auditoriyası ilə ünsiyyətimdə mən həmişə bir fikri təkrarlamışam:

“Boğulanın xilası elə boğulanın öz əlindədir”. Mən ukraynalı tamaşaçılara deyirdim ki, heç kim bu ölkəni onun öz vətəndaşlarından, cəmiyyətindən və dövlət institutlarından daha yaxşı qoruya bilməz. Məhz buna görə də mən hər zaman ukraynalıları birliyə çağırmışam. Çünki tarixin ən çətin dövrlərində məhz cəmiyyətin birliyi dövlətin əsas resursuna çevrilir.

Mən ukraynalılara tez-tez belə deyirdim:

“Azərbaycana baxın. O, sizin dostunuz olduğunu sübut edib. Ondan nümunə götürün”. Çünki əsl dost təkcə dəstəyini ifadə edən deyil. Əsl dost öz nümunəsi ilə milli maraqların necə qorunmalı olduğunu göstərən insandır. Məhz buna görə də Şuşadakı ukraynalı həmkarlar təkcə Azərbaycanın rəsmi mövqeyini hiss etmədilər. Onlar insanların səmimiyyətini hiss etdilər. Onlar ərazi itkisinin, qayıdışı gözləməyin və öz torpağı uğrunda mübarizənin nə demək olduğunu bilən bir ölkə gördülər. Mənim üçün isə xüsusilə vacib idi ki, televiziya ünsiyyəti illərində yaranmış peşəkar əlaqə artıq həqiqi insani münasibətə çevrilmişdi.

Forumun ən yaddaqalan məqamlarından biri iştirakçıların Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşü oldu. Ukraynalı jurnalist Dmitri Qordon ötən il olduğu kimi bu dəfə də sual verdi:

“Siz Ukraynaya və ukraynalılara nə məsləhət görərdiniz?” Prezident Əliyevin cavabı qısa, lakin çox təsirli oldu: “Heç vaxt işğalla barışmayın”. Bundan sonra Prezident vurğuladı: “Azərbaycan Ukraynanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəkləyib və həmişə də dəstəkləyəcək”. Bu sözlər xüsusilə ona görə böyük əhəmiyyət daşıyırdı ki, onları öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün mürəkkəb bir yol keçmiş ölkənin lideri səsləndirmişdi.

Əgər forumda Ukrayna mövzusu həmrəyliyin və insani yaxınlığın simvoluna çevrilmişdisə, Rusiya mövzusu Cənubi Qafqaza dair köhnə təsəvvürlərin yeni reallıqla toqquşmasının simvolu oldu. Şuşada səslənən əsas nəticə belə idi: Cənubi Qafqaz dəyişib və söhbət təkcə siyasi şəraitin dəyişməsindən getmir. Region dövlətlərinin dünyadakı yerləri ilə bağlı təsəvvürləri də dəyişib. Uzun müddət ərzində Rusiya Cənubi Qafqazı özünün xüsusi maraq dairəsi kimi qəbul edirdi. Lakin XXI əsr yeni reallıq gətirdi. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan öz milli maraqları, gələcəklə bağlı baxışları və yollarını müstəqil şəkildə müəyyən etmək hüququ olan müstəqil dövlətlərdir. Bu reallığı bütün xarici oyunçular, o cümlədən Rusiya da qəbul etməlidir.

Azərbaycan Prezidenti ilə görüş zamanı rusiyalı jurnalist Aleksey Naumov “3+3” formatının — Rusiya, Türkiyə, İran və Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan əməkdaşlıq formatının perspektivləri ilə bağlı sual verdi. Prezident Əliyev bu suala cavabında əsas məqamı vurğuladı:

Son illərdə Cənubi Qafqazdakı status-kvo köklü şəkildə dəyişib və regiona hələ də keçmişin prizmasından baxanlar bunu anlamalıdırlar. Prezident Əliyevin xüsusilə vacib hesab olunan fikirlərindən biri də qonşu dövlətlərə münasibətdə imperiya yanaşmasının artıq müasir dünyaya uyğun gəlməməsi idi. XXI əsrdə müstəqil dövlətlər kiminsə təsir zonası kimi qəbul edilə bilməz. Onlar beynəlxalq münasibətlərin müstəqil iştirakçılarıdır. Məhz buna görə də bu gün əsas sual keçmişi kimin qorumaq istəməsində deyil. Əsas sual gələcəyi kimin qəbul etməyə qadir olmasındadır.

Azərbaycan Prezidenti, həmçinin ölkəsinin tarixi təcrübəsinə toxundu və Azərbaycanın Rusiya imperiyası və Sovet İttifaqının tərkibində olduğu dövrlərdən danışarkən, həmin mərhələləri müstəmləkə işğalı və sovet işğalı dövrləri adlandırdı.

O vurğuladı ki, həmin dövrün nəticələri bu gün də hiss olunur — o cümlədən təbii sərvətlərdən istifadə və keçmişdən qalan ağır irsə çevrilmiş ekoloji problemlər məsələsində. Lakin bu sözlərin əsas mənası təkcə tarixə verilən qiymətləndirmədə deyildi. Bu sözlər dövlətlərarası münasibətlərin imperiyaların irsi üzərində deyil, suverenliyə hörmət əsasında qurulacağı gələcək haqqında idi. Məhz buna görə də forumdan sonra Moskvanın reaksiyası bu qədər həssas oldu.

Prezident Əliyevin çıxışından sonra Rusiya hakimiyyətinin rəsmi reaksiyası gəldi, daha sonra isə Rusiya informasiya məkanında, sanki hansısa göstərişlə, yenidən anti-Azərbaycan isteriyası başladı. Lakin fikrimcə, bu reaksiyanın səbəbi ayrı-ayrı bəyanatlardan daha dərindir. Söhbət bu gün Azərbaycanın postsovet məkanında nümayiş etdirdiyi uğurlu müstəqil siyasət modelinin meydana çıxması faktından gedir. Dövlətimiz öz milli maraqlarını qoruya bilir; müxtəlif güc mərkəzləri ilə əməkdaşlıq edə bilir; qərarlarını müstəqil şəkildə qəbul edə bilir. Məhz bu nümunə keçmiş sovet respublikalarının hansısa siyasi orbitdə qalmalı olduğu barədə köhnə təsəvvürlərə qarşı ən güclü arqumentə çevrilir.

Siyasi elmlər professoru kimi mənim üçün xüsusilə vacib olan sual bu idi: Bu gün orta dövlət olmaq nə deməkdir?

Prezident Əliyevlə görüş zamanı mən ona məhz bu sualı verdim və onun cavabı olduqca əlamətdar idi.

Prezident vurğuladı ki, ən vacib məsələ dövlətin öz milli maraqlarını qorumaq və xarici qüvvələrin ölkənin qərarlarına təsir göstərməsinə imkan verməmək qabiliyyətidir. “Orta dövlət” anlayışının əsas mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir.

Orta dövlət böyük dövlətə çevrilməyə çalışan ölkə deyil. Bu, öz siyasətini müstəqil şəkildə müəyyən etmək üçün kifayət qədər gücə malik olan dövlətdir və bunun üçün aşağıdakılar zəruridir: güclü iqtisadiyyat, müasir infrastruktur, müdafiə qabiliyyəti, fəal diplomatiya və siyasi sabitlik.

Lakin bütün bu elementlər yalnız dövlətin onları öz maraqları naminə müstəqil şəkildə istifadə etmək imkanı olduqda həqiqi gücə çevrilir və müasir Azərbaycan məhz bu yolu nümayiş etdirir. Hələ bir müddət əvvəl ölkəmizi ilk növbədə Qarabağ münaqişəsi prizmasından qəbul edirdilər.

Bu gün isə ona başqa cür baxırlar: enerji tərəfdaşı, mühüm nəqliyyat qovşağı, müstəqil diplomatik oyunçu və Cənubi Qafqazın əsas liderlərindən biri kimi.

Xüsusilə diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, bu gün Azərbaycanın rolu müxtəlif güc mərkəzləri tərəfindən tanınır: Şərqdə və Qərbdə, Şimalda və Cənubda.

Çünki orta dövlətin müasir siyasəti tək bir istiqamət seçməkdən ibarət deyil, öz müstəqilliyini qorumaqla müxtəlif tərəfdaşlarla qarşılıqlı fəaliyyət göstərmək bacarığından ibarətdir. Şuşada keçirilən dörd forum bir yolun dörd mərhələsinə çevrildi: qayıdış, bərpa, inkişaf və yeni rolun tanınması.

Mən Şuşanı müxtəlif dövrlərdə görmüşəm. Yeni mərhələyə qədəm qoyan şəhəri də görmüşəm, bu gün dünyanın onlarla ölkəsindən gələn nümayəndələri qəbul edən və qlobal proseslərin müzakirə olunduğu məkana çevrilmiş şəhəri də. Lakin əsas dəyişiklik təkcə Şuşada baş verməyib. Əsas dəyişiklik Azərbaycanın özündə baş verib. Yeni reallığı forum yaratmadı. Forum sadəcə onu bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu gün ayrı-ayrı siyasi qərarlara müxtəlif cür qiymət vermək olar. Konkret addımlar ətrafında mübahisə etmək mümkündür. Lakin əsas həqiqəti inkar etmək mümkün deyil: Azərbaycan öz yerini özü müəyyən edən, mövqeyi müxtəlif beynəlxalq oyunçular tərəfindən nəzərə alınan dövlətə çevrilib. O, regionun kiçik ölkəsindən orta dövlətə çevrilib.

Bir zamanlar Nelson Mandela demişdi:

“Hər şey həyata keçirilənədək qeyri-mümkün görünür”.

Cəmi bir neçə il əvvəl Şuşanın bu miqyasda beynəlxalq dialoq platformasına çevriləcəyini və uzun illər ərzində bir çoxlarının münaqişə prizmasından qiymətləndirdiyi Azərbaycanın bu gün imkanlar prizmasından qəbul olunacağını təsəvvür etmək çətin idi. Lakin tarix məhz belə inkişaf edir və dünən mümkünsüz görünən bu gün yeni reallığa çevrilir.

Mən Şuşadan ayrılarkən əsas hissim bu idi ki, sadəcə bir forumun iştirakçısı deyil, Vətənimin bərpa mərhələsindən yeni beynəlxalq mövqelənmə mərhələsinə keçidinin şahidi olmuşam. Əsas nəticə dəyişməz olaraq qalır: dəyişən forum deyil. Dəyişən Azərbaycandır və Şuşa bütün dünyanın bu dəyişiklikləri gördüyü məkana çevrilib.

Yəqin ki, Şuşa şəhərində keçirilən Beynəlxalq Forumun əsas dərsi sadə bir həqiqətdə ifadə olunur: XXI əsrdə qalib gələn öz rolunun tanınmasını tələb edən deyil. Qalib gələn o şəxsdir ki, onun rolu bütün dünya üçün aydın və aşkar olur.

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin

siyasi elmlər üzrə professoru