"Bu, milli kimliyin onurğa sütununun sındırılmasıdır" - Ramiz Yunus yazır...
Dünya sürətlə köklü dəyişikliklər mərhələsinə daxil olur. Müasir texnologiyalar, rəqəmsal mühit, süni intellekt və qlobal informasiya axınları təkcə iqtisadiyyatı və gündəlik həyatı dəyişmir, onlar insanın və cəmiyyətin düşüncə tərzini yenidən formalaşdırır.
Gözlərimizin önündə yeni bir dünya nizamı yaranır, lakin onun konturları hələ tam aydın deyil və nəticələri dərk olunmayıb. Belə şəraitdə kiçik və orta dövlətlər üçün bu sual ritorik deyil, ekzistensialdır: bu qaynar qlobal proseslər içində necə yaşamaq və necə itməmək olar?
Bu gün dövlətin təhlükəsizliyi artıq yalnız hərbi güc, enerji resursları və ya diplomatiya ilə ölçülmür. Getdikcə cəmiyyətin daxili dayanıqlığı həlledici amilə çevrilir. Dövlət ən müasir silahlara və inkişaf etmiş infrastruktura malik ola bilər, lakin əgər o, öz dəyər əsasını, milli ideyasını və mədəni kimliyini itirirsə, belə bir dövlət xarici təsirlərə qarşı boş və kövrək bir qabığa çevrilir.
Bu yaxınlarda doğma Azərbaycanda tələbələr qarşısında mühazirə ilə çıxış edərkən bir fikri xüsusi vurğuladım. Bu fikir əslində xalqımızın tarixi təcrübəsinin mahiyyətini ifadə edir:
“Müasir texnologiyaların təsiri altında sürətlə dəyişən dünya bizim milli kimliyimizi məhv etməməlidir. Çünki Azərbaycan İslam, türk və müasir dəyərlərin unikal vəhdətidir və məhz bu sintez dövlətimizin əsas güc mənbəyidir". Təsadüfi deyil ki, bu fəlsəfə mövcudluğumuzun simvolu kimi Azərbaycan bayrağının rənglərində öz əksini tapır.
Lakin bu gün həmin formul ciddi sınaq qarşısındadır. Nəzarətsiz informasiya axınları, sosial şəbəkələr və rəqəmsal platformalar şəraitində həm fərdi, həm də milli kimliyin qorunması getdikcə daha da çətinləşir. Biz getdikcə müşahidə edirik ki, gənc nəsil indi daha çox total şəkildə gadcetlərdən və rəqəmsal cihazlardan asılı vəziyyətə düşür. Bu artıq rahatlıq məsələsi deyil, düşüncənin deformasiyası məsələsidir.
Müasir texnologiyaların imkanları şübhəsiz ki, nəhəngdir. Onların gücü sürətdə, əlçatanlıqda və miqyasındadır. Lakin təhlükəsi ondadır ki, onlar klip düşüncəsi formalaşdırır, dərinliyi sıxışdırır və biliyi parça-parça informasiyalarla əvəz edir. Nəticədə uşaqlıq və gənclik illərindən etibarən tarixə, mədəniyyətə, ədəbiyyata və ən təhlükəlisi öz milli kimliyinə maraq göstərməyən bir nəsil yetişir.
İnformasiya müharibələri və manipulyasiyalar dövründə tənqidi düşüncə milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsinə çevrilir. Gənclər faktı təfsirdən, həqiqəti onlara sırıdılan narrativdən ayırmağı bacarmalıdırlar. Onlar anlamalıdırlar ki, rəqəmsal mühitin böyük hissəsi kənardan idarə olunur və çox vaxt yad maraqlara xidmət edir. Milli maraqlar şüar deyil — bu, soyuqqanlı analiz və şüurlu seçim mövzusudur.
Məhz bu nöqtədə dövlətin rolu həlledici olur. Dövlət təhsil, mədəniyyət və informasiya sahəsində düşünülmüş və ardıcıl milli siyasət yürütməyə borcludur. Universitetlər sadəcə diplom verən qurumlar olmamalı, yenidən ideyaların, mənaların və şüurun primitivləşdirilməsinə qarşı intellektual müqavimət mərkəzlərinə çevrilməlidir.
Bu prosesdə dil xüsusi yer tutur. Azərbaycanın bütün vətəndaşları tərəfindən Azərbaycan dilinin bilinməsi formal məsələ deyil, bu, strateji məsələdir. Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. O, düşüncə tərzidir, tarixi yaddaşın və mədəni kodun daşıyıcısıdır. Dilin təmizliyinin itirilməsi, nəzarətsiz xarici təsirlərin artması və ana dilinin ictimai məkandan sıxışdırılması milli dövlətçiliyin aşınmasına aparan bir yoldur.
Avropa və ABŞ-yə son səfərlərim bu narahatlıqlarımı daha da gücləndirdi. Stokholmda Antonin Dvorjakın “Rusalka” operasına, Parisdə Cüzeppe Verdinin “Aida”sına, Nyu-Yorkda isə Jorj Bizenin “Karmen” operasına baxdım. Hər üç halda məni eyni məyusluq gözləyirdi: klassik əsərlər tarixi, mədəni və fəlsəfi kontekstdən məhrum edilmiş psevdosərbəst “müasir” səhnələşdirmələrə çevrilmişdi.
Zallar gənclərlə dolu idi, lakin onların böyük hissəsi telefonlara baxırdı. Tamaşaçılar nə librettonu, nə əsərlərin tarixini, nə də bəstəkarların adlarını bilirdilər. Bu artıq zövq məsələsi deyil — bu, mədəni yaddaşdan imtinanın əlamətidir. Belə yanaşma sonda sivilizasiyanın öz əsaslarının — musiqinin, rəssamlığın, memarlığın və ədəbiyyatın inkarına gətirib çıxarır.
Klassik irsdən imtina etmək Bakıda Qız Qalasından, Parisdə Versal və Luvrdan, Romada isə Müqəddəs Pyotr kafedralından imtina etməklə eynidir. Bu nə “yenilənmə”, nə də “inkişaf”dır — bu, mədəniyyətin onurğa sütununun sındırılmasıdır. Onurğasız mədəniyyət isə sadəcə məna və dərinlikdən məhrum dekorasiyaya çevrilir.
Onurğa hər bir insanın daxili dayağıdır. Dövlətin də onurğası olmalıdır. Düzgün milli ideya dövlətin onurğa sütunudur. Məhz o, bu qaynar və sürətlə dəyişən dünyada insanın itməsinə, dövlətin suverenliyini itirməsinə, cəmiyyətin isə milli kimliyini itirməsinə mane olur.
Bu gün ABŞ və Çin süni intellekt sahəsində qlobal üstünlük uğrunda mübarizə apararkən bir həqiqət aydın görünür: söhbət təkcə texnologiyalardan getmir. Söhbət düşüncəyə, dəyərlərə və mədəni kodlara nəzarətdən gedir. Süni intellekt uğrunda mübarizə dövründə dövlətlər, əgər öz vətəndaşlarının düşüncəsinin mədəni və dəyər kontekstindən kənarda yaradılmış alqoritmlər tərəfindən formalaşdırılmasına yol versələr, texnoloji yarışı deyil, özlərini uduza bilərlər.
Titanların dünyasında daha sürətli qaçan yox, möhkəm dayanan qalib gəlir. Azərbaycan dövləti üçün dilin, mədəniyyətin, ənənələrin və əsrlərdən keçib gəlmiş muğam kimi unikal irsin qorunması nostalji və ya mühafizəkarlıq deyil. Bu, tarixi sağ qalma məsələsidir.
Elmi-texniki tərəqqi insana və dövlətə xidmət etməlidir, onları daxildən dağıtmamalıdır. Modernləşmə ilə köklər arasında balans lüks deyil — zərurətdir. Bu balans itirildikdə cəmiyyət istiqamətini, dövlət suverenliyini, insan isə özünü itirir.
Məşhur ispan filosofu Xose Orteqa-i-Qasset deyib:
“Sivilizasiya ona hücum edilən zaman deyil, mövcudluğunun mənasını anlamağı dayandırdığı zaman məhv olur".
(Xəzər Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru Ramiz Yunus...)
