Japarov Qırğızıstanı TÜRKLƏŞDİRİR: rus adları dəyişdirilir...
Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov Oş vilayətinin Alay rayonunda yerli sakinlərlə görüşü zamanı bütün kənd və yaşayış məntəqələrinin adlarının Qırğız dilində dəyişdiriləcəyini açıqlayıb. O, prosesin 2027-ci ilin sonuna qədər tamamlanacağını vurğulayıb. Bu bəyanat Rusiya mediasında geniş rezonans doğursa da, əslində uzun illər davam edən ruslaşdırma siyasətinə qarşı atılan addımların təbii davamıdır.
Ruslaşdırma siyasəti Qırğız torpaqlarında XIX əsrin ikinci yarısından başlayıb. Rus imperiyası 1876-cı ildə bölgəni tam nəzarətə aldıqdan sonra yerli toponimləri, coğrafi adları sistemli şəkildə dəyişdirməyə başladı. Məqsəd təbii ki, sadəcə idarəetmə deyil, xalqın tarixi yaddaşını silmək, onu rus mədəniyyətinə inteqrasiya etmək idi. Sovet dövründə isə bu proses daha da dərinləşdi. 1920-1930-cu illərdə Stalin rejimi “beynəlmiləlçilik” adı altında ruslaşdırmanı gücləndirdi. Kəndlər, rayonlar və küçələr Lenin, Marx, Komsomol, Sverdlov, Frunze kimi rus və sovet liderlərinin adları ilə əvəz olundu. Məsələn, paytaxt Bişkek 1926-cı ildən 1991-ci ilə qədər Frunze adlandı, bir çox kənd isə “Bolshevik”, “Novodonetskoye”, “Semyonov” kimi rus mənşəli adlar aldı. Soyadlara da -ov, -ova suffiksləri məcburi əlavə edildi ki, yerli əhali ruslaşdırılsın. Nəticədə Qırğız dili idarəetmə, təhsil və rəsmi sənədlərdə ikinci plana keçdi, xüsusilə şimal bölgələrində və paytaxtda Qırğız dili azlıqda qaldı.
Müstəqillik əldə edildikdən sonra, 1991-ci ildə bu miras yavaş-yavaş aradan qaldırılmağa başladı. Bu 2021-ci ildən, Sadır Japarovun prezidentliyi dövründə daha geniş vüsət alamağa başladı. 2021-2025-ci illər ərzində 15-dən çox kəndin adı dəyişdirildi. Semyonovka Kojoyar-Ata, Tashtak Malkaldy, Bolshevik Bayaly Isakeyev, Novodonetskoye isə Aitmatov adını aldı. 2025-ci ildə ölkənin üçüncü böyük şəhəri Celalabad Manas olaraq dəyişdirildi. Bu dəyişikliklər yalnız ad dəyişdirmək deyil, həm də milli kimliyin bərpası idi. Prezident hökumət rəsmilərinin Qırğız dilini bilməsini məcburi edən qanun imzaladı, soyadlarda rus suffikslərinin atılmasına icazə verdi və Sovet dövrü adlarının qaytarılmasına qarşı mübarizə apardı.
Bu proses təkcə Qırğızıstan xas deyil. Qazaxıstan, Özbəkistan və digər Orta Asiya ölkələrində də oxşar de-rusifikasiya dalğası gedir. Amma Qırğızıstanda Japarovun rəhbərliyi ilə daha sistemli və sürətli şəkildə həyata keçirilir. Rus mediası bunu “anti-rus siyasəti” kimi təqdim etsə də, əslində söhbət tarixi ədalətin bərpasından, xalqın öz adlarını, dilini və mədəniyyətini geri qaytarmağından gedir.
Nəticədə, Qırğız xalqının bu addımı bütün türk xalqları üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Türkçülük və milliləşmə ideyası – yəni öz dilini, adlarını, tarixini qorumaq və gücləndirmək – türk dünyasının hər bir ölkəsi üçün vacibdir. Azərbaycandan Türkiyəyə, Qazaxıstandan Türkmənistana qədər bütün türk xalqları bir vaxtlar imperiya təzyiqi altında oxşar assimilyasiya siyasəti ilə üzləşib.
Bu gün də qloballaşma və xarici təsirlər qarşısında milli kimliyi qorumaq üçün dil siyasəti, toponimika və mədəni özünəqayıdış ən güclü vasitədir. Qırğızıstanın bu mübarizəsi göstərir ki, milliləşmə sadəcə keçmişə qayıdış deyil, gələcəyin təminatıdır. Türk xalqları bir-birindən öyrənərək, öz milli şüurunu gücləndirərək daha güclü, daha birləşmiş və daha müstəqil ola bilər. Bu, türk dünyasının ortaq taleyidir.
Jalə Rövşən
