Gözlər Prezident Əliyevin Orta Asiya səfərində: Azərbaycan dünyanı xilas etmək üzrədir

31.07.2026 11:58

Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı hücumu Mərkəzi Asiya ölkələrini beynəlxalq bazarlara çıxışda Rusiyadan asılılığı azaltmağa məcbur etdi.

Xarici dünyaya açılan yeganə yolu üçün belə gözlənilməz bir qonşuya bel bağlamaq artıq çox riskli idi. Amma dörd il keçəndən sonra regionun bütün cəhdləri uğursuz oldu. Alternativ kimi baxılan yollar – əsasən İran, həmçinin Əfqanıstan və Pakistan – hər üç ölkədə baş verən müharibələr üzündən praktiki olaraq bağlandı. Maraqlısı odur ki, ABŞ-ın İrana zərbələri nəticəsində Rusiya hələ də müharibədə olsa və sanksiyalar altında qalsa belə yenidən ən təhlükəsiz seçim kimi görünür.

Keçmişdə Mərkəzi Asiyanın dünya bazarlarına gedən ticarət yollarının böyük hissəsi Şimal Dəhlizi adlanan, Rusiya və Belarusdan keçib Avropaya uzanan yoldan gedirdi. 2022-ci ildə Ukraynaya hücumdan əvvəl Avropa ilə Çin arasındakı quru daşımaların 80 faizindən çoxu bu yolla aparılırdı. Buraya Qazaxıstanın neft, uran, metal və taxıl ixracının böyük hissəsi, Özbəkistanın pambıq, qızıl, toxuculuq məhsulları və gübrəsi, Tacikistanın qiymətli metalları və alüminiumu, Qırğızıstanın qızılı daxil idi. Regionun kənd təsərrüfatı məhsullarının əhəmiyyətli hissəsi də beynəlxalq bazarlara məhz bu yolla çatırdı.

Rusiya üzərindən keçən bu yolun cəlbediciliyi bir də onunla bağlı idi ki, Rusiya özü Mərkəzi Asiya malları üçün əsas bazarlardan biridir. Ölkədən asılı olaraq ixracın 12-26 faizini təşkil edir. Bundan başqa, Şimal Dəhlizi yüksək buraxılış gücünə, əsasən problemsiz işləyən gömrük prosedurlarına və əvvəlcədən bilinən tariflərə malikdir.

Yenə də, xarici bazarlara çıxış üçün yalnız bir yoldan asılı olmaq Mərkəzi Asiya ölkələrini Sovet İttifaqından müstəqillik qazandıqları vaxtdan bəri narahat edirdi. Bu narahatlıq 2000-ci illərin ortalarından daha da artdı. Çünki Kreml xarici siyasətdə kifayət qədər müstqil görünən keçmiş sovet ölkələrini cəzalandırmaq üçün ticarəti getdikcə daha çox alət kimi istifadə edirdi. 2016-cı ildə Kiyevin Avropa İttifaqı ilə Assosiasiya Sazişini imzalamasına cavab olaraq Rusiya Ukrayna mallarının öz ərazisindən tranzitini qadağan etdi. Bu qərar tez bir zamanda Mərkəzi Asiyaya da pis təsir göstərdi, çünki Ukrayna regionun ən böyük on ticarət tərəfdaşı arasında idi.

Alternativ yollarla bağlı hər hansı şübhə qalmışdısa, Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı hücumu onların inkişafını praktiki zərurətə çevirdi. Rusiya vasitəsilə malların daşınması çox çətinləşdi. Yoxlamaların sayı artdı, xərclər və qeyri-müəyyənlik böyüdü, yüklərin sığortalanması və ödənişlərin aparılması ilə bağlı problemlər çıxdı. Üstəlik, Moskva bu dəhlizdən təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə davam etdi: tranzit tariflərini qaldırdı, əlavə rüsumlar tətbiq etdi və sərhəddə ƏDV ödəniş sistemini dəyişdi. Böyük ehtimalla bu, Ukraynadakı müharibənin xərclərini ödəmək üçün edilirdi.

Mərkəzi Asiyanın Rusiya tranzitindən asılılığı azaltmaqda ən böyük uğuru Çinlə birbaşa ticarəti artırması oldu. Bunun üçün yüzlərlə kilometr yeni dəmir yolu, avtomobil yolu və kəmər çəkildi. Amma beynəlxalq bazarlara rahat çıxış axtaran Mərkəzi Asiya ölkələri Avropa ilə ticarəti inkişaf etdirmək üçün Əfqanıstan və Pakistan üzərindən keçən Cənub Dəhlizinə, eləcə də İrana ümid bəsləyirdilər.

Cənub Dəhlizində də problemlər az deyil. Əfqanıstan üzərindən Pakistanın Karaçi və Qvadar limanlarına gedən yol onilliklərlə davam edən müharibə, zəif infrastruktur və dağlıq relyef üzündən bahalı və təhlükəlidir. İran üzərindən keçən yol daha asan idi, amma sanksiyalar səbəbindən yenə də mürəkkəb qalırdı. Sanksiyalar texniki olaraq malların tranzitini qadağan etməsə də, maliyyə əməliyyatlarını çətinləşdirirdi və bu da xərcləri artırırdı.

Uzun illərdir Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz üzərindən, sonra isə Qara dəniz və ya Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan Orta Dəhliz haqqında danışılırdı. Bu yolda ən böyük çətinlik ölkələr arasında koordinasiya çatışmazlığı və marşrutun müxtəlif hissələri arasında, o cümlədən sərhədlərdə kifayət qədər əlaqənin olmaması idi.

Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi Cənub Dəhlizinin inkişafını prioritetə çevirdi və İran limanları vasitəsilə olan yollar daha populyarlaşdı. 2022-ci ildən sonra bu yollar Qərbin sanksiyalarına məruz qalan malların daşınması üçün də istifadə olunurdu.

Eyni zamanda Mərkəzi Asiya hökumətləri tranzit yollarını inkişaf etdirməkdə maraqlı olan Əfqanıstan və Pakistan üzərindən keçən yoldan da istifadə etməyə başladılar. Mərkəzi Asiya ilk dəfə 2022-ci ildə Pakistan limanları vasitəsilə Hindistana yük göndərdi, amma bu yol heç vaxt tam işə düşmədi. Bu yolla daşınan yüklərin həcmi haqqında hələ vahid məlumat yoxdur. Bu da daşımaların pərakəndə olduğunu göstərir.

Ukrayna müharibəsi zamanı dəstəyi ən çox artan yol Trans-Xəzər və ya Orta Dəhliz oldu. Avropa İttifaqı buna 12 milyard avro ayırıb. Çin də bu yolu özünün “Bir kəmər, bir yol” layihəsinə daxil edib. ABŞ Çinlə ticarət münaqişəsinə və Çin təchizat zəncirlərindən asılılığı azaltmaq istəyinə baxmayaraq, Rusiyadan yan keçən digər yollarla yanaşı Orta Dəhlizin inkişafını da dəstəkləyir. Orta Dəhlizin yük tranzitindəki payı hələ də təxminən 6 faizdir və kiçik görünür. Amma 2022–2024-cü illərdə bu yolla daşınan yüklərin həcmi üç dəfə artıb və artmaqda davam edir.

Lakin son hadisələr bütün bu cəhdləri alt-üst etməklə hədələyir. Əfqanıstan və Pakistan üzərindən keçən yol bu iki ölkə arasında son döyüşlər səbəbindən pozulub. İslamabad Talibanı Pakistandan qaçan radikallara sığınacaq verməkdə ittiham edir və nəqliyyat əlaqələrini bağlayıb.

Bu arada, mart ayında ABŞ və İsrailin İrana qarşı başladığı müharibə fonunda Tehran Hörmüz boğazını bağladı. ABŞ isə İranın Mərkəzi Asiya ilə ticarət üçün ən vacib iki limanı olan Bəndər Abbas və Çabahar da daxil olmaqla İran limanlarını blokadaya aldı.

Hələlik hərbi əməliyyatlar dayanıb və hər iki tərəf razılığa gəldiklərini deyir. Az sonra isə savaşırlar. Amma razılaşma tam şəkildə həyata keçirilsə belə – ki bu da şübhəlidir – ticarəti əvvəlki həcminə yaxın vaxtda qaytarmaq mümkün olmayacaq. İnfrastruktur dağıdılıb, gəmiçilik xərcləri kəskin artıb və müharibənin hər an yenidən başlaya biləcəyi qorxusu uzun müddət qalacaq.

Proseslər Orta Dəhliz də zərərsiz ötüşməyib. İranın Azərbaycanın anklavı olan Naxçıvandakı hava limanına zərər vurması və Xəzər dənizindəki İrana aid infrastrukturların hədəfə alınmasına baxmayaraq, indi Azərbaycan və Ermənistandan keçməsi planlaşdırılan tranzit yolu ilə bağlı ümidlər əvvəlki illərdən daha artıq real və və cəzbedicidir.

Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstan səfərinin mühüm mahiyyəti ondan ibarətdir ki, artıq türk respublikaları dünyanın taleyini həll etmək üzrədir və yekun nöqtədəki həlledici gücün Azərbaycan olması faktı yeni xəttin bölgə və dünya üçün nəfəslik rolunu oynayacağı qaçınılımazdır.