Dünyanın ən böyük dəfni: kütlə Xomeyninin kəfənini parçaladı və..

Ruhullah Xomeyni 3 iyun 1989-cu ildə saat 7:25-də vəfat etdi. Tehran radiosunun o səhər efirə verdiyi qısa elan bütün İranı dondurdu. Xəbər dəqiqələr içində küçələrə yayıldı, bazarlar bağlandı, adamlar evlərindən çıxıb bir-birinin üzünə baxmağa başladı — sanki nə edəcəklərini bilmirdilər. On il ərzində ölkənin hər küncünü sarmış bir səsin sahibi, on il boyunca bütün qərarların ağırlıq mərkəzi olan adam artıq yox idi.

Ölüm qəflətən gəlməmişdi. Xomeyni o il artıq çox ağır xəstə idi. May ayının 23-də mədə-bağırsaq qanaxması keçirdi, Tehran Qəlb Mərkəzinin cərrahları əməliyyat etdi. Əməliyyat texniki baxımdan müvəffəqiyyətli sayıldı, lakin qoca bədən geri qayıtmadı. On bir gün sonra ürəyi dayandı. Rəsmi tibbi açıqlamaya görə ölüm səbəbi ürək çatışmazlığı idi. O zaman səksən səkkiz yaşında idi — bəzi İran dövlət sənədlərində səksən altı yazırdı, çünki 1902-ci ildəki doğum tarixi mübahisəli qalırdı, kənd ruhaniləri o dövrdə uşaqların doğumunu həmişə dəqiq qeydə almırdı.

Xəbər dünyaya IRNA - İslam Respublikası Xəbər Agentliyi - vasitəsilə çatdı. Qərb mətbuatı o gün xüsusi buraxılışlarla çıxdı. The New York Times birinci səhifəsini tamamilə bu xəbərə ayırdı, Washington Post beynəlxalq reaksiyanı saatlar içində topladı, BBC farsca yayımını gecə-gündüz davam etdirdi. O dövrdə Sovet İttifaqı artıq dağılmaq üzrə idi, Berlin Divarı isə hələ ayaqda dayanırdı - dünya o ilin hadisələrinin çoxundan bixəbər, Çindəki Tiananmen meydanı etirazlarının şokunu yaşayırdı. Xomeyni'nin ölümü bu siyasi sərgilərin ortasında ayrıca bir ağırlıq kəsb etdi.

Tehranın küçələrinə o gün axşama qədər milyonlarla adam çıxdı. Qərb jurnalistlərinin qiymətlərinə görə yalnız paytaxtda on milyondan artıq adam toplanmışdı - bu rəqəmin özü mübahisəli idi, lakin heç kim izdihamın böyüklüyünü inkar etmirdi. Adamlar ağlayırdı, döşlərini döyürdü, bəziləri özünü yerə atırdı. İran inqilabının sonrakı tarixçisi Ervand Abrahamian bu günü 1979-cu il inqilabından sonra İranda yaşanan ən böyük kütləvi çıxış kimi xarakterizə etdi. Şəhərlərdə marketlər, dəftərxanalar, məktəblər bağlandı. Yas elan edildi.

Cənazəni 6 iyun, ölümündən üç gün sonra dəfn etmək qərarlaşdırıldı. Aralıqdakı bu günlər özlüyündə bir səhnəyə çevrildi. Cənazəni Camaran məhəlləsindəki evindən - o evi inqilabdan sonra heç vaxt tərk etməmişdi - kütlənin içindən aparmaq demək olar ki, mümkün olmadı. Minlər deyil, yüz minlər fiziki olaraq yola salmaq üçün yığışmışdı, izdiham nəzarətsiz böyüyürdü. Bu vəziyyəti idarə etmək üçün İran Hərbi Hava Qüvvələri helikopter ayırdı. Cənazə bir müddət helikopterlə daşındı - bu görüntü sonradan dünyanın hər yerinə yayılan arxiv kadrlarına çevrildi.

Bəhişt-Zəhra qəbiristanlığında dəfn mərasimi isə nəzarətsiz izdiham üzündən nəzərdə tutulandan tamamilə fərqli şəkildə keçdi. Minlər cənazənin yanına soxulmağa çalışdı. Adamlar bir-birini əzdi. Onlarca nəfər ciddi xəsarət aldı, bəziləri izdihamda ayaqlar altına düşdü. Ağ kəfən parçalandı, cənazəni ayaqlar üstündə saxlamaq çətinləşdi. Sonda İran Əməliyyat Qərargahı ərazini müvəqqəti bağladı, cənazəni oradan çıxardıb yenidən helikopterlə geri gətirdi. Bəhişt-Zəhra - Tehranın cənubunda yerləşən, İran-İraq müharibəsinin yüz minlərlə şəhidini qəbul etmiş qəbiristanlıq - nəhayət onu torpağa verdi.

Xomeyni ölümündən əvvəl vəsiyyətnamə yazmışdı. O sənəd sonradan İran dövləti tərəfindən rəsmən dərc edildi, farsca orijinalından müxtəlif dillərə tərcümə olundu. Vəsiyyətnamə siyasi xarakter daşıyırdı - xaricdən asılı olmadan ayaqda qalan inqilabın davamlılığına vurğu, Qərb və Sovet təsirinə qarşı xəbərdarlıq, İslam dövlətinin əbədiliyinə çağırış. Şəxsi bir sənəddən daha çox, siyasi bir manifesti xatırladırdı.

Varislik məsələsi isə ölümündən aylar əvvəl qeyri-adi bir şəkildə həll edilmişdi. Uzun illər Xomeyni'nin rəsmi varisi sayılan Hüseyn Əli Montəzeri 1989-cu ilin martında — yəni ölümdən cəmi üç ay əvvəl - rəhbərlikdən uzaqlaşdırılmışdı. Montəzeri bir sıra məsələlərə, xüsusilə 1988-ci ildə siyasi məhbusların kütləvi edam edilməsinə açıq etiraz etmişdi. Xomeyni onunla məktublaşmasını kəsmişdi. Bu kəsilmə rəsmi deyildi, lakin hamı başa düşmüşdü. Montəzeri ömrünün sonuna qədər ev dustağında yaşadı, 2009-cu ildə vəfat etdi.

Yeni Ali Rəhbər Əli Xamenei oldu. O, həmin vaxta qədər İranın prezidenti idi. Ekspertlər Xameneini heç vaxt Xomeyni'nin dini nüfuzuna malik olmayan bir siyasi şəxsiyyət kimi xarakterizə etdi - onun dini rütbəsi kifayət qədər yüksək sayılmırdı, lakin siyasi şərait başqasını seçməyə imkan vermirdi. Bu seçim sonradan İran siyasi sisteminin gizli daxili çatlarını göstərən detallardan biri kimi tarixşünaslıqda çox müzakirə edildi. Ervand Abrahamian'ın "Xomeyni: İranlı inqilabçılar" - Harvard University Press, 1993 - adlı əsəri bu dövr üçün akademik istinad nöqtələrindən biri sayılır.

Bəhişt-Zəhradakı məzar uzun illər sadə qaldı. Ailə başda böyük bir abidə istəmirdi. Lakin İran dövləti sonrakı illərdə məzarın üzərinə nəhəng bir türbə kompleksi inşa etdi. Bu gün həmin kompleks Tehran'ın ən görünən tikililərindən biridir, hər il milyonlarla ziyarətçi qəbul edir, İranın cənubuna gedən avtomobil yolundan çox uzaqdan görünür. Kompleksin inşaatı 1990-cı illərdə başladı, genişləndirilməsi hələ də davam edir.

Xomeyni'nin ölümünün dünya siyasətinə ani təsiri mürəkkəb idi. Bir tərəfdən, Qərb hökümetlərinin çoxu İranla münasibətlərin normallaşa biləcəyini ümid edirdi - bu ümid qısa müddət ərzində boşa çıxdı. Digər tərəfdən, ölümündən cəmi iki ay əvvəl Xomeyni Səlman Rüşdiyə - "Şeytan Ayələri" romanının müəllifinə — ölüm fətvasını vermişdi. Bu fətva ölümündən sonra da qüvvədə qaldı, İranla Avropa arasındakı diplomatik böhranı dərinləşdirdi. The Guardian o dövrdə fətvanın beynəlxalq hüquq baxımından yarattığı problemlər haqqında geniş yazılar dərc etdi.

Onun ölümünün üzərindən otuz beş ildən artıq vaxt keçdi. İran siyasi sistemi dəyişdi, Xameneinin nüfuzu möhkəmləndi, islahatçı hərəkatlar gəldi-getdi, etirazlar oldu, bastırıldı. Lakin 3 iyun 1989-cu il tarixi İran tarixşünaslığında hələ də bir dönüş nöqtəsi kimi sabit qalır - birtəhər hamının razılaşdığı, amma nəyin dəyişdiyini hər kəsin özünəməxsus şəkildə izah etdiyi bir tarix.

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı