"Dəyişdiyi üçün yox, məcbur qaldığı üçün": Rusiyanın məcburi etirafı! — Ramiz Yunus yazır…
Bir il yarım keçdi və Rusiya, nəhayət, Azərbaycan mülki təyyarəsinin fəlakətinə görə məsuliyyəti qəbul etdi, lakin dəyişdiyi üçün yox, məcbur qaldığı üçün.
2024-cü ilin dekabrında “AZAL” mülki təyyarəsinin Qroznıya yaxınlaşarkən baş verən faciə sadəcə aviasiya qəzası deyildi. Bu, siyasi məsuliyyətin, dövlət yetkinliyinin və səhvləri etiraf etmək qabiliyyətinin sınağı idi. Moskva isə bu sınaqdan əvvəlcə keçə bilmədi.
38 nəfər həlak oldu, onlarla insan ağır xəsarətlər aldı. Faciənin ilk saatlarında rəsmi Bakı son dərəcə sərt və birmənalı mövqe tutdu. MDB sammitinə gedərkən havada olan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin təyyarəsi ölkəyə qayıtdı. Bu, sadəcə jest deyildi. Bu cür hadisələrin “susdurulması” ənənəvi məntiqi ilə nümayişkaranə siyasi qırılma idi.
Bir neçə gün sonra Bakı aeroportunda həlak olmuş ekipajla vida mərasimində, qurbanların ailələrinin iştirakı ilə və faktiki olaraq bütün ölkə qarşısında Prezident İlham Əliyev Rusiya rəhbərliyinə ünvanlanan sərt və birmənalı bəyanatla çıxış etdi. Onun sözlərində diplomatik yumşaltmalar yox idi — yalnız açıq siyasi məsuliyyət tələbi vardı. Azərbaycan Prezidenti açıq şəkildə bildirdi ki, günahın etirafından yayınmaq cəhdləri qəbul edilməyəcək və Azərbaycan Rusiyanın tam məsuliyyəti qəbul etməsinə, rəsmi üzr istəməsinə və kompensasiyaların ödənilməsinə nail olacaq.
Əslində, bu, yalnız daxili auditoriyaya deyil, izahat və interpretasiyalarla məsuliyyətdən yayınmağa çalışan Kremlin timsalında xarici siyasi mərkəzə ünvanlanmış açıq öhdəlik idi. Məhz bu öhdəlik sonrakı hadisələrin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi — addım-addım Bakı xətti ilkin inkarı və məsuliyyətin yayındırılmasını məcburi etirafa çevirdi. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, Azərbaycan Prezidentinin cəmiyyət qarşısında verdiyi bu öhdəlik Kremlin müqavimətinə və məsuliyyəti uzatmaq, yayındırmaq cəhdlərinə baxmayaraq yerinə yetirildi.
Moskvanın reaksiyası isə gözlənilən oldu. Günahın etirafı əvəzinə məsuliyyəti yayındırmaq cəhdi edildi, üzr əvəzinə isə Ukrayna dronlarına və Qroznı şəhəri ətrafında yaranmış “mürəkkəb vəziyyətə” istinadlar başladı. Şəffaflıq əvəzinə klassik məsuliyyətdən yayınma strategiyası seçildi. Bu reaksiya gözlənilməz deyildi — Rusiya siyasi praktikasında məsuliyyətin minimuma endirilməsi və diqqətin yayındırılması artıq uzun illərdir əsas yanaşmadır.
Lakin bu dəfə Rusiya ssenarisi uğursuz oldu.
Azərbaycan təqdim edilən versiyanı qəbul etmədi. Üstəlik, Bakı diplomatik formalıqlarla kifayətlənmədi. Azərbaycanın Rusiyaya təzyiqi sistemli, ardıcıl və ən əsası özünəinamlı idi. Məhz burada bu vəziyyətin əvvəlki oxşar böhranlardan əsas fərqi üzə çıxdı.
İkinci Qarabağ müharibəsindəki Qələbədən sonra Azərbaycan artıq Ermənistanla uzanan münaqişə çərçivəsində sıxılmış və xarici güc mərkəzlərinə baxmağa məcbur olan ölkə deyil. 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda separatçılara qarşı keçirilən birgünlük parlaq antiterror əməliyyatından sonra regionda yeni reallıq tam formalaşdı. Bakı yalnız öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmədi, həm də uzun illər onun xarici siyasət imkanlarını məhdudlaşdıran və Rusiyaya “parçala və hökm sür” prinsipi ilə regiona nəzarət etməyə imkan verən “idarə olunan münaqişə” məntiqindən çıxdı.
Bu fonda Azərbaycanın danışıqlar mövqeyi də dəyişdi. Rəsmi Bakı artıq təzyiq obyekti kimi deyil, öz şərtlərini irəli sürə bilən və onları sona qədər müdafiə edən müstəqil oyunçu kimi çıxış etməyə başladı.
Moskva isə bu böhrana strateji yüklənmə vəziyyətində daxil oldu. 2022-ci ilin fevralında Kremlin buraxdığı strateji səhv — Ukraynada uzanan müharibə, Qərbin iqtisadi təzyiqi, postsovet məkanında mövqelərin zəifləməsi Rusiyanın manevr imkanlarını kəskin şəkildə daraltdı. Əlavə faktor kimi Rusiyanın digər mühüm regional tərəfdaşı olan İranın vəziyyətinin pisləşməsi də təsir göstərdi.
Belə şəraitdə Azərbaycanla qarşıdurma Kreml üçün sadəcə arzuolunmaz deyil, həm də təhlükəli idi. Söhbət yalnız ikitərəfli münasibətlərdən deyil, həm də nəqliyyat dəhlizləri daxil olmaqla daha geniş geoiqtisadi layihələrdən gedir ki, burada Bakının rolu kritik əhəmiyyət daşıyır.
Məhz buna görə Moskva sonda yaxın vaxtlara qədər demək olar ki, mümkünsüz görünən addımı atmağa və məsuliyyəti qəbul etməyə məcbur oldu.
Lakin burada illüziyalara qapılmaq olmaz.
Bu, Rusiya siyasətinin transformasiyası deyil, “yeni məsuliyyətə” keçid deyil və əvvəlki imperiya yanaşmalarından imtina anlamına gəlmir. Bu, şəraitin təzyiqi altında taktiki geri çəkilmədir, məcburi manevrdir, kurs dəyişikliyi deyil.
Məhz buna görə bu hekayədən çıxarılan əsas nəticə faciənin özündən daha genişdir.
Baş verənlər regionda qüvvələr balansının necə dəyişdiyini göstərdi. Azərbaycanın sərt, ardıcıl və özünəinamlı mövqeyi Rusiyanın obyektiv zəifləməsi ilə üst-üstə düşərək bir neçə il əvvəl az ehtimal olunan nəticəni mümkün etdi.
Cənubi Qafqaz ölkələri üçün bu, olduqca aydın siqnaldır. Regionda sabitlik artıq xarici arbitraj üzərində qurula bilməz. Bu, yalnız daxili koordinasiya və region dövlətlərinin öz subyektivliyinin gücləndirilməsi ilə mümkündür.
Məhz buna görə Ermənistanda qarşıdan gələn siyasi proseslər, Bakı, Tbilisi və İrəvan arasında münasibətlərin dinamikası, eləcə də region ölkələrinin öz təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdırmaq qabiliyyəti prinsipial əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan mülki təyyarəsi ilə bağlı hadisə yalnız faciə və yalnız diplomatik böhran deyil. Bu, əvvəlki qaydaların artıq işləmədiyi, yenilərinin isə formalaşmaqda olduğu bir dövrün göstəricisidir.
Bu yeni reallıqda qalib gələnlər daha çox özlərini müdafiə edənlər deyil, öz mövqelərini ardıcıl şəkildə qoruyanlardır. Beynəlxalq siyasətdə güc olmadan haqlılıq sadəcə fikirdir. Amerika yazıçısı Frederik Duqlasın dediyi kimi: “Hakimiyyət heç vaxt tələb olmadan heç nə vermir”.
Ramiz Yunus
“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
