Bakının gur yerində terrorçu avtobusa bomba yerləşdirib qaçdı - 80 -lərin ən səsli-küylü cinayəti
SSRİ-nin sakit, qaynar yay günlərini yaşayan Bakı, bir neçə ildən sonra şəhəri bürüyəcək daha böyük fırtınaların ilk qanlı xəbərdarlığını alırdı. Həmin gün paytaxtın marşrut xətlərindən biri olan 106 saylı sərnişin avtobusunda baş verən partlayış, Azərbaycanın müasir tarixinə dinc əhalini hədəf alan amansız terror aktlarından biri kimi həkk olundu. 1984-cü il sentyabrın 8-də baş verən bu qanlı hadisə, erməni şovinizminin gizli və qəddar simasını hələ sovet rejiminin "xalqlar dostluğu" pərdəsi arxasında gizləndiyi dövrdə üzə çıxarmışdı.
Terrorun icraçısı Henrix Surenoviç Vartanov adlı erməni idi. O, Bakının gur yerlərindən keçən "İkarus" markalı iki salonlu sərnişin avtobusuna minərək, içərisində kustar üsulla hazırlanmış güclü partlayıcı qurğu olan çantanı salonda qoyub dərhal düşmüşdü. Avtobus Nərimanov prospekti ilə hərəkət edərkən (tarixi qaynaqlara görə Cəfər Cabbarlı kinoteatrının yaxınlığında və ya Politexnik İnstitutunun qarşısında) dəhşətli partlayış baş verdi.
Dəmir qırıntılarının və alovun ortasında qalan dinc sərnişinlərdən biri — iki uşaq anası Fatma Surxalızadə hadisə yerindəcə faciəvi şəkildə həlak oldu. Saniyələr içində həyatı alt-üst olan 6-ya yaxın insan isə ağır bədən xəsarətləri aldı. Bir ailənin çırağını söndürən, onlarla insanın taleyini şikəst edən bu aksiya Bakıda böyük rezonans doğurdu.
İstintaq tezliklə qanlı izin arxasındakı fiqurları üzə çıxardı. Vartanov bu cinayəti tək törətməmişdi. Onun ortağı Bakı sakini, Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun tələbəsi İqor Mixayloviç Malaxovski idi. Onlar aylarla bu qətliamın planını qurmuşdular. Partlayış üçün çuqundan xüsusi "stəkan" formalı qab sifariş edib saat mexanizmi, batareyalar və maqnezium tozundan ibarət ölümcül tərkib hazırlamışdılar.
Lakin sovet hüquq-mühafizə və xüsusi xidmət orqanları hadisənin siyasi və etnik motivini ört-basdır etməyə çalışdı. Dövrün ideologiyasına uyğun olaraq, bu qətliam "şəxsi narazılıq zəminində törədilmiş cinayət" kimi qələmə verildi. Ən dəhşətlisi isə o oldu ki, terrorçu Henrix Vartanova sürətlə "şizofreniya" diaqnozu qoyularaq cinayət məsuliyyətindən azad edildi və məcburi müalicəyə göndərildi. Onun ortağı Malaxovski isə 15 il azadlıqdan məhrum etmə cəzası aldı.
Sovet repressiya maşınının sıradan bir xuliqanlıq və ya ruhi xəstəlik kimi qapatmaq istədiyi 106 saylı avtobus partlayışı, əslində, 1980-ci illərin sonundan etibarən Azərbaycana qarşı başladılacaq genişmiqyaslı erməni terrorizminin ssenariləşdirilmiş bir parçası idi.
Bakının mərkəzində törədilən bu cinayət uzun illər unudulsa da, tarixin yaddaşından silinmədi. Rejissor və tədqiqatçılar bu faciəni yenidən gündəmə gətirərək “106 nömrəli avtobusda partlayış” sənədli filmini ərsəyə gətirdilər. Bu ekran əsəri həm də sovet dövründə xalqımıza qarşı edilən haqsızlıqları faktlarla ifşa etdi.
Bu gün 1984-cü ilin iyununda itirdiyimiz dinc vətəndaşlarımızın xatirəsi bizə bir şeyi diktə edir: Tarixi unutmamaq və hər zaman ayıq-sayıq olmaq. Çünki keçmişin dərslərini unutmaq, gələcəyin faciələrinə qapı açmaq deməkdir.
Jalə Rövşən
