Azərbaycanın Qarabağla bağlı atdığı addım bütün imperiyanı çalxaladı
1988-ci ilin yazında Sovet İttifaqının ən gərgin ərazi statusu ilə bağlı mübahisələrdən biri açıq mərhələyə qədəm qoydu.
Mixail Qorbaçovun “yenidənqurma” (perestroyka) və “aşkarlıq” (qlasnost) siyasəti mərkəzi hakimiyyətin əyalətlər üzərindəki ənənəvi nəzarət mexanizmlərini zəiflətdiyi dövrdə, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) Xalq Deputatları Soveti fevralın 20-də Ermənistan SSR-in tərkibinə keçmək tələbi ilə qərar qəbul etdi.
Bu addım Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri ilə yanaşı, bütövlükdə Sovet milli-ərazi siyasətinin əsaslarını sarsıtdı və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin həmin il iyun ayında qəbul etdiyi cavab qətnaməsi ilə nəticələnən proseslər zəncirini başlatdı.
Məsələnin hüquqi köklərini anlamaq üçün əvvəlcə DQMV-nin statusuna nəzər salmaq lazımdır. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti 1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin dekreti ilə yaradılmış və bu status SSRİ-nin 1936 və 1977-ci il konstitusiyalarında, eləcə də Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 1981-ci il iyunun 16-da qəbul etdiyi “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti haqqında” Qanunda təsbit olunmuşdu.
Bu sənədlərə görə vilayət Azərbaycan SSR-in tərkib hissəsi olaraq qalır, lakin daxili sosial-iqtisadi məsələlərdə geniş muxtariyyət hüquqlarına malik idi (Cornell, 2001; Croissant, 1998).
Məhz bu konstitusion çərçivə 1988-ci ildə baş verən hadisələrin hüquqi mübahisə müstəvisini formalaşdırdı: bir tərəf inzibati sərhədlərin birtərəfli qaydada dəyişdirilməsinin qanunsuzluğuna istinad edirdi, digər tərəf isə əhalinin "öz müqəddəratını həll etmək" hüququndan çıxış etməyə zəmin hazırlayırdı.
DQMV Xalq Deputatları Sovetinin fevral qərarından sonra vəziyyət sürətlə kəskinləşdi. Gecə saatlarında keçirilən sessiyada 110 erməni millətindən olan deputat Dağlıq Qarabağın Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi tələbinə səs verdi, azərbaycanlı deputatlar isə səsverməni boykot etdi (de Waal, 2003).
Bundan bir neçə gün sonra, fevralın 26-29-da Sumqayıt şəhərində baş verən, ermənilər tərəfindən təşkil edilən qanlı toqquşmalar nəticəsində onlarla insan həyatını itirdi və bu hadisə hər iki tərəf arasında dərin düşmənçiliyin izini qoydu. Moskva vəziyyəti sakitləşdirmək məqsədilə xüsusi komissiya yaratdı, vilayət partiya rəhbərliyi dəyişdirildi və tezliklə Arkadi Volski Moskvanın DQMV üzrə xüsusi nümayəndəsi təyin olundu (de Waal, 2003; Croissant, 1998).
Yay aylarında gərginlik azalmadı, əksinə, hər iki respublikanın ali qanunvericilik orqanları öz mövqelərini rəsmiləşdirməyə başladı. İyunun 15-də Ermənistan SSR Ali Soveti Dağlıq Qarabağın Ermənistan SSR-ə “qoşulması” barədə qərar qəbul etdi. Bu, Sovet konstitusion praktikasında görünməmiş bir addım idi, çünki müttəfiq respublikaların sərhədlərinin dəyişdirilməsi yalnız maraqlı tərəflərin qarşılıqlı razılığı və SSRİ Ali Sovetinin təsdiqi ilə mümkün ola bilərdi (Cornell, 2001).
Azərbaycan SSR Ali Soveti bu çağırışı dərhal rədd etdi. 1988-ci il iyunun 17-də keçirilən sessiyada Azərbaycan SSR Ali Soveti Ermənistan tərəfinin qərarını qanunsuz elan edərək, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Azərbaycan SSR-in ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu təsdiq edən qətnamə qəbul etdi.
Qərarın əsasında SSRİ Konstitusiyasının müttəfiq respublikaların ərazi bütövlüyünün toxunulmazlığı prinsipinə istinad edirdi: heç bir muxtar qurum müttəfiq respublikanın tərkibindən onun razılığı olmadan çıxarıla bilməzdi. Altstadt bu addımı Azərbaycan ictimaiyyətində milli özünüdərkin sürətlənməsi prosesinin başlanğıc nöqtələrindən biri kimi xarakterizə edir – məhz bu münaqişə ətrafında formalaşan həssaslıq sonrakı illərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi kimi siyasi hərəkatların yaranmasına gətirib çıxardı (Altstadt, 2017).
İki respublikanın ali sovetləri arasındakı bu açıq ziddiyyət problemi mərkəzi instansiyaya, SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinə yönəltdi. 1988-ci il iyulun 18-də Rəyasət Heyəti hər iki respublikanın milli-ərazi bölgüsünün dəyişdirilməsinin mümkünsüzlüyü barədə qərar qəbul etdi, beləliklə, formal olaraq Azərbaycan SSR-in mövqeyini dəstəklədi. Eyni zamanda qərarda DQMV-nin sosial-iqtisadi inkişafına dair əlavə tədbirlər nəzərdə tutulurdu – bu, Moskvanın münaqişəni hüquqi müstəvidən təsərrüfat-inzibati müstəviyə keçirməklə yumşaltmaq cəhdi idi (Cornell, 2001).
Lakin bu manevr nə Bakını, nə də İrəvanı qane etdi və hərəkat institusional formalarda davam etdi.
1989-cu ilin yanvarında Moskva fövqəladə addım ataraq DQMV-ni Azərbaycan SSR-in tabeliyindən çıxarıb birbaşa SSRİ Ali Sovetinə hesabat verən Xüsusi İdarə Komitəsinin tabeliyinə verdi.
Bu tədbir də vəziyyəti sabitləşdirə bilmədi və noyabr ayında ləğv edildi, vilayət yenidən Azərbaycan SSR-in tərkibinə qaytarıldı. Cavab olaraq 1989-cu il dekabrın 1-də Ermənistan SSR Ali Soveti Dağlıq Qarabağla “birləşmə” barədə yeni qərar qəbul etdi, bu da öz növbəsində Bakıda kəskin etiraza səbəb oldu (de Waal, 2003).
Beləliklə, 1988-ci ilin yayında başlayan qanunverici qarşıdurma instansiyadan instansiyaya keçərək üç il ərzində həll olunmadı və nəhayət silahlı toqquşmalara çevrildi.
1991-ci ilin sentyabrında Dağlıq Qarabağın erməni icması təxribat törədərək "özünütəyinetmə prinsipinə" istinad edərək "müstəqilliyini" elan etdi, dekabrda isə "referendum" keçirildi.
Bu hadisələrə cavab olaraq Azərbaycan Ali Soveti həmin il noyabrın 26-da Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ləğvi haqqında qanun qəbul etdi və 1923-cü il dekretini, eləcə də 1981-ci il Qanununu qüvvədən saldı. SSRİ-nin dağılması ilə üst-üstə düşən bu proseslər 1992-1994-cü illərin müharibəsinə gedən yolu açdı (Croissant, 1998).
Qeyd etmək lazımdır ki, 1988-ci il hadisələri qlasnost dövründə sovet mediasının əvvəllər görünməmiş açıqlıqla işıqlandırdığı ilk milli-ərazi münaqişəsi oldu.
Moskva mətbuatında, o cümlədən “Pravda” və “İzvestiya” səhifələrində Dağlıq Qarabağ məsələsi həftələrlə müzakirə mövzusu olmuş, bu da nəinki Azərbaycan və Ermənistanda, həm də digər müttəfiq respublikalarda oxşar milli tələblərin səsləndirilməsinə təkan vermişdi. Croissant bu prosesi “domino effekti” kimi səciyyələndirir – Dağlıq Qarabağ presedenti Sovet İttifaqının digər ərazilərində mövcud olan gizli ərazi-etnik gərginliklərin də səth üzünə çıxmasına şərait yaratdı (Croissant, 1998).
Bu baxımdan 1988-ci il iyun qətnaməsi təkcə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin deyil, ümumən Sovet İttifaqının son mərhələsində milli respublikalar arasındakı münasibətlərin formalaşmasında əhəmiyyətli presedent rolunu oynadı.
Beynəlxalq miqyasda da bu mübahisə diqqətdən kənarda qalmadı. Hər iki respublikanın xaricdəki diasporu – Ermənistan üçün Qərbi Avropa və Şimali Amerikadakı erməni icmaları, Azərbaycan üçün isə nisbətən kiçik, lakin fəal türk-azərbaycanlı lobbi qrupları – 1988-ci ildən başlayaraq öz hökumətlərinin mövqeyini beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında müdafiə etmək üçün mütəşəkkil fəaliyyətə başladı.
Altstadt qeyd edir ki, məhz bu dövrdə Azərbaycanda formalaşan milli hərəkat xarici dünya ilə əlaqə qurmaqda erməni diasporunun çoxillik təcrübəsi qarşısında əhəmiyyətli çətinliklərlə üzləşdi, bu da Bakının 1988-1991-ci illər ərzində beynəlxalq informasiya məkanında nisbətən zəif təmsil olunmasına gətirib çıxardı (Altstadt, 2017).
1988-ci ilin iyun qətnaməsi təsadüfi bir bürokratik akt deyildi – o, Azərbaycanın üç onillik ərzində beynəlxalq müstəvidə müdafiə etdiyi hüquqi mövqeyin başlanğıc sənədi oldu. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təsdiqləyərək, mahiyyətcə 1988-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin formalaşdırdığı prinsipi beynəlxalq hüquq səviyyəsinə daşıdı (Croissant, 1998).
Bununla belə, qlobal tarixşünaslıqda bu hadisələrin şərhi bilərəkdən çaşdırılır. Azərbaycan tərəfi 1988-ci il qərarını konstitusion qaydanın və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi kimi təqdim etməsinə erməni lobbisinin təsiri altında olan qərb emissarları qarşı çıxırdı.
De Waal kimi müəlliflər hər iki mövqedə balans axtarması1988-ci il hadisələrinin izahında işğalçı Ermənistanın hərəkətlərinə hüquqi don geyindirmək cəhdidir (de Waal, 2003).
Otuz ildən artıq davam edən bu mübahisə 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü ildə özünüelan etmiş “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın buraxılması ilə faktiki olaraq öz həllini tapdı. Lakin 1988-ci ilin iyun sessiyası tarixi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır: məhz həmin qərar Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ üzərində suverenliyinin fasiləsizliyini sənədləşdirən ilk rəsmi dövlət aktı kimi sonrakı bütün diplomatik və hüquqi mübahisələrdə istinad nöqtəsi olmuşdur.
Əziz Əlibəyli Beynəlxalq əlaqələr üzrə tədqiqatçı
İstifadə olunan ədəbiyyat
Altstadt, Audrey L. (2017), Frustrated Democracy in Post-Soviet Azerbaijan, Columbia University Press / Woodrow Wilson Center Press, Washington & New York.
Cornell, Svante E. (2001), Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus, RoutledgeCurzon, London.
Croissant, Michael P. (1998), The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications, Praeger, Westport, CT.
de Waal, Thomas (2003), Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War, New York University Press, New York.
